İklim Nedir? İklim Çeşitleri Nelerdir?

Sayfayı Yazdır

iklim1Yüzlerce km²’lik sahaları etkileyen büyük iklim gruplarına makroklima adı verilmektedir. Bununla birlikte makroklimalar içerisinde, değişik iklim özellikleri gösteren özel koşullu küçük iklim alanlarına da mikroklima denilmektedir. Genel özellikleri bakımından yeryüzünde görülen başlıca iklim tipleri sıcak iklimler, ılıman iklimler ve soğuk iklimler olarak üç gruba ayrılır. Bu iklimler kendi içlerinde yağış miktarı ve rejimi, kış ılıklığı, yıllık sıcaklık ortalamaları gibi özellikler de dikkate alınarak alt iklim tiplerine ayrılır. İklim tiplerini ayırmada en etkili ölçüt doğal bitki örtüleridir. Ayrıca bölgede yetiştirilen tarım ürünlerine bakılarak da iklim tipleri hakkında yorum yapılabilir. Yerşekillerinin yükseklik ve uzanış yönlerinin, rüzgâr ve hava kütlelerinin, kara ve deniz dağılımının farklı olması gibi nedenlerden dolayı iklim ve bitki örtüleri yeryüzünde düzenli kuşaklar oluşturamazlar.

A) SICAK İKLİMLER

1. EKVATORAL İKLİM

Görüldüğü Yerler
•    10° kuzey ve güney enlemleri arasında görülür.
•    Bu iklimin etkili olduğu başlıca yerler Amazon ve Kongo havzaları, Gine Körfezi kıyıları ile Endonezya ve Malezya’nın büyük bir bölümüdür.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Yıllık ortamala sıcaklık 25 °C civarındadır.
•    Yıllık sıcaklık farkı 4 °C yi geçmez. Bunun nedeni bu bölgeye güneş ışınlarının yere düşme açılarının fazla değişmemesi ile nem miktarının fazla olmasıdır.
•    Yağışlar konveksiyoneldir.
•    Yağış rejimi düzenlidir.
•    Yıllık yağış miktarı 2000 mm’den fazladır. Ekinoks tarihlerinde yağışlar en üst düzeye erişir.

Bitki Örtüsü
•    İklimin nemli ve sıcak olmasından dolayı bu bölgelerde daima yeşil olan yağmur ormanları yer almaktadır.
•    Bu ormanlardaki ağaçların boyları 50-60 metreler arasındadır.
•    Yoğun ve sık olmalarından dolayı zemine güneş ışınları fazla sızamamaktadır.

2. TROPİKAL İKLİM (Subtropikal-Savan)

Görüldüğü Yerler
•    10° – 30° kuzey ve güney enlemleri arasında görülür.
•    Sudan, Çad, Nijerya, Mali, Moritanya, Brezilya, Venezüella, Kolombiya, Peru ve Bolivya bu iklimin etkili olduğu yerlerdir.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Yıllık ortalama sıcaklık 20 °C civarındadır.
•    Yıllık sıcaklık farkı azdır.
•    Yazlar yağışlı, kışlar kuraktır.
•    Yıllık yağış miktarı 1000 – 2000 mm arasındadır.
•    Yağışlar konveksiyonel kökenli olup yağmur şeklindedir.

Bitki Örtüsü
•    Doğal bitki örtüsü yaz yağışları ile yeşeren gür ve uzun boylu (1 -1,5 m) otlardan oluşan savanlardır.
•    Savanlar arasında seyrek ağaç topluluklarına rastlanır.
•    Savan iklim bölgesinde aslan, kaplan, fil, zürafa, antilop gibi hayvanlar yaşar.

3. MUSON İKLİMİ

Görüldüğü Yerler
•    Asya Kıtası’nın güney doğusunda görülür.
•    Bu iklim tipinin oluşmasında muson rüzgarları etkili olmuştur.
•    Güney Hindistan, Güney Çin, Güneydoğu Asya, Japonya ve Mançurya gibi yerler muson iklimin etkili olduğu başlıca alanlardır.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Yaz mevsiminde sıcaklıklar 25 “C’yi geçer. Kışın ise sıcaklıklar azalır. Bu mevsimde sıcaklık şartları coğrafi konuma bağlı olarak değişiklik gösterir.
•    Yıllık ortalama yağış 2000 mm civarındadır. Muson rüzgarlarının yazın denizden karaya doğru esmesi sonucu yağışların büyük çoğunluğu yazın düşer.
•    Kışlar ise genelde kurak geçer. Dünya’nın en çok yağış alan yerleri muson bölgesindedir. (Çerapunçi yaklaşık 12000 mm)
•    Muson iklimindeki yağışlar genelde yamaç (orografik) yağışları türünde olup yağmur şeklindedir.

Bitki Örtüsü
•    Doğal bitki örtüsü yazın yağışlarla yeşeren geniş yapraklı muson ormanları ile uzun boylu ot topluluklarıdır.
•    Muson ikliminde şeker kamışı, çay, pirinç ve çeşitli tropikal ürünler doğal olarak yetiştirilir.

4. ÇÖL İKLİMİ (Sıcak ve Kurak İklim)

Görüldüğü Yerler
•    Dinamik yüksek basıncın etkili olduğu dönenceler civarı 100 mm’nin altında yağış alır. Bundan dolayı bu alanlarda çöl iklimi görülür.
•    Bu çöllerin başlıcaları; Kuzey Amerika’da Meksika Çölü ile Arizona Çölü, Güney Amerika’da Atakama Çölü, Afrika’nın kuzeyinde Büyük Sahra, güneyinde Kalahari, Or-tadoğuda iran ve Arabistan çölleri ile Avustralya’nın iç kesimlerinde bulunan Büyük Kum, Gibson ve Büyük Vik-torya çölleridir.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Bu iklimin en belirgin özelliği yağışların çok az olmasıdır.
•    Yağışlar genelde 100 mm den azdır.
•    Bu iklim bölgesinde nem miktarının az olmasından dolayı günlük sıcaklık farkı çok fazladır (40 – 50 °C).

Bitki Örtüsü
•    Çöl bölgeleri bitki örtüsü yönünden son derece fakirdir. Genelde kurakçıl otlar ve kaktüslerden oluşur.
•    Ayrıca orta kuşak karalarının deniz etkisinden uzak iç kesimlerinde karasal çöl iklimi görülür. Buralarda yazlar çok sıcak kışlar çok soğuk geçer, sıcaklık farkı fazladır, yağış azdır. Asya’nın iç kesimlerindeki Gobi, Karakum ve Kızıl-kum çölleri karasal çöl ikliminin görüldüğü başlıca alanlardır.
•    Çöl bölgeleri nüfus yönünden Dünya’nın en tenha yerle-rindendir. Bu alanlarda yeraltı sularının yüzeye çıktığı yerler ile akarsuların geçtiği sahalar tarım ve yerleşme için elverişli alanlardır.

B) ILIMAN İKLİMLER

1. AKDENİZ İKLİMİ

Görüldüğü Yerler
•    Genel olarak 30° – 40° enlemleri arasındaki kıyılarda görülür.
•    Akdeniz çevresinde, Amerika’nın batısında Kaliforniya kıyıları ile Orta Şili’de, Afrika’nın güneyindeki Kap bölgesinde ve Avustralya’nın güneybatısında görülür.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Akdeniz ikliminin etkili olduğu yerlerde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise ılık ve yağışlıdır.
•    Yıllık sıcaklık ortalaması 15 – 20 °C arasında olup yıllık sıcaklık farkı ise 18 °C civarındadır.
•    Yıllık yağış miktarı 600 – 1000 mm arasındadır.
•    Akdeniz ikliminde kış döneminde kutup yönünden ilerleyen hava kütleleri ile ekvatoral bölgeden gelen sıcak hava kütleleri karşılaşmakta ve cephesel yağışlar oluşmaktadır. Yazın ise bu bölgelerde tropikal hava kütleleri etkisini gösterdiğinden sıcak ve kurak iklim özellikleri oluşmaktadır. Özellikle kışın cephe yağışları görülen bu iklim bölgesinde yazlar kurak geçmektedir.

Bitki Örtüsü

•    Kısa boylu ağaçlardan oluşan makilerdir.
•    Zeytin, zakkum, defne, mersin gibi türleri vardır.

2. OKYANUSAL İKLİM (Ilıman iklim)

Görüldüğü Yerler
•    Genel olarak 40° – 60° enlemleri arasında görülür.
•    Batı Avrupa, Kuzey Amerika’nın kuzeybatısı, Güney Şili, Avustralya’nın güney doğusu ile Yeni Zelanda’da görülür.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Bu iklim tipinin görüldüğü yerlerdeki sıcaklık ve yağış şartları üzerinde batı rüzgarları ile sıcak okyanus akıntılarının büyük etkisi vardır.
•    Yazları serin kışları ılık geçer.
•    Yıllık sıcaklık ortalaması 14 -15 °C civarında olup yıllık sıcaklık farkı 10 -15 °C civarındadır.
•    Yıllık yağış miktarı 1000 – 1500 mm dir.
•    Batı rüzgarlarının etkisi ile her mevsim yağış alır.

Bitki Örtüsü
•    Alçak alanlarda geniş yapraklı yüksek alanlarda ise iğne yapraklı ormanlardan oluşur.

3. KARASAL İKLİM

Görüldüğü Yerler
•    Orta kuşakta deniz etkisinin sokulamadığı karaların iç kı-sımlarında görülür.
•    Doğu Avrupa, Sibirya ve Kuzey Amerika’nın iç kısımları bu iklim tipinin etkili olduğu başlıca alanlardır.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Bu iklimin görüldüğü yerlerde kışlar çok soğuk ve uzun sürer. Yazlar ise kısa ve sıcaktır.
•    Yıllık sıcaklık ortalaması 0° ile 10° arasındadır. Yıllık sıcaklık farkı fazladır (20 – 40 °C).
•    Yıllık yağış miktarı 400 – 600 mm arasında değişir.
•    Yağış en fazla yazın, en az kışın düşer. Ancak kış yağışları genelde kar şeklindedir. Karlar toprak üzerinde 4-5 ay kalabilir.

Bitki Örtüsü
•    Doğal bitki örtüsü iğne yapraklı ağaçlardan oluşan tayga ormanlarıdır.
•    Yağışların azaldığı yerlerde ise çayır ve step (bozkır) görülür.

4. STEP İKLİMİ (Yarı kurak iklim)

Görüldüğü Yerler
•    Orta kuşakta deniz etkisinden uzak karaların iç kesimlerinde şiddetli karasal iklimden başka step (yarı kurak karasal) iklimi görülür.
•    Bu yerlerde günlük ve yıllık sıcaklık farkları şiddetli karasal iklimin görüldüğü yerlere göre daha azdır.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Step iklimlerinde yıllık sıcaklık farkı 15-30 °C arasındadır.
•    Yıllık yağış miktarı 300 – 500 mm’dir.
•    En fazla yağış ilkbaharda görülür.
Orta kuşakta görülen step iklimi dışında sıcak kuşakta görülen step iklimleride vardır.
Sıcak kuşakta görülen step iklimi genel olarak 15-20 °C enlemleri arasında savan ve çöl iklimleri arasında geçiş iklim özelliği gösterir. Bunlara Tropikal Step İklimi denir.
Çöl iklimi ile Akdeniz iklimi arasındaki steplere ise Subtropi-kal Step İklimi denir.

Bitki Örtüsü
•    Yağışlarla yeşeren, kurak mevsimde sararan kısa boylu otlardan oluşan step (bozkır)tir.
•    İnsanlar tarafından ormanların kesilerek ya da yakılarak ortadan kaldırılması sonucunda oluşan bozkırlara antro-pojen bozkır denir.

C) SOĞUK İKLİMLER

1. TUNDRA İKLİMİ

Görüldüğü Yerler
• Kuzey Yarımküre’de 60° paraleli civarı ile kutup ikliminin yayılış alanı arasındaki bölgelerde görülür.
•    Avrupa’nın kuzey kıyıları, Kuzey Sibirya, Kuzey Kanada, Grönland Adası kıyıları ve orta kuşaktaki yüksek dağlarda etkilidir.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    En sıcak ayın ortalaması dahi 10 °C’yi fazla geçmez.
•    Sıcaklıklar kışın – 30 °C ile – 40 °C arasındadır.
•    Yıllık sıcaklık farkının 60 °C’yi bulduğu yerler vardır.
•    Yağışlar ortalama 200 – 250 mm’dir.

Bitki Örtüsü
•    Toprak, yılın büyük bölümünde donmuş halde bulunur.
•    Yazın toprağın üst kısmının buzları çözülür ve zemin ba-taklık haline dönüşür.
•    Bitki örtüsü çalı, yosun ve yazın yeşeren otlardır. Bunlara tundra denir.

2. KUTUP İKLİMİ

Görüldüğü Yerler
Kuzey Kutbu çevresinde, Grönland’ın iç kısımlarında ve Antarktika’da görülür.

Sıcaklık ve Yağış Özellikleri
•    Sıcaklık genelde – 40 °C civarındadır.
•    Yıllık sıcaklık farkı 20° – 30°C arasındadır.
•    Ortalama yağış 200 mm’dir.
•    Bitki örtüsü yoktur.
•    Zemin buzullarla kaplıdır.
•    Karalar üzerindeki buzlardan koparak denize düşen bu-zullara aysberg, deniz suyunun donmasıyla oluşan bu-zullara ise bankiz denir.

3. YÜKSEK DAĞ İKLİMİ
•    Ilıman ve sıcak kuşaktaki dağların zirvelerinde görülür.
•    Himalayalar, Kayalık ve And dağları bu iklimin görüldüğü başlıca alanlardır.
•    Sıcaklık yıl boyunca düşüktür, yağış azdır, sıcaklık farkı fazladır.
•    Zeminin buzullarla kaplı olmadığı yerlerde seyrek otlar yetişmektedir.

İklim ve Bitki Örtüsü İlişkisi
iklim2Bir yerdeki bitki örtüsü daha çok sıcaklık ve yağış şartlarının ortak etkisi sonucunda gelişir. Genelde yağışın çok olduğu yerlerde bitki örtüsü ormanlardan oluşur. Yağış azaldıkça bitki örtüsü cılızlaşır. Her iklim bölgesinin karakteristik bir bitki örtüsü bulunmaktadır. Yalnızca kutup ikliminde sıcaklık yetersiz olduğundan bitki örtüsü bulunmamaktadır.
Bir bölgenin iklimini en iyi gösteren ölçüt orada yetişen doğal bitki örtüşüdür. Örneğin daha önce hiç gitmediğimiz bir ülkede zakkum, mersin, lavanta ve zeytin gibi bitkileri görürsek burada Akdeniz ikliminin etkili olduğunu söyleyebiliriz.

Doğal bitki örtüsünün dağılımını etkileyen temel faktörler sıcaklık ve yağıştır. Sıcaklık ve yağış, yerşekilleri ve denize göre konuma bağlı olarak değiştiği için doğal bitki örtüleri de dünya üzerinde düzenli dağılmamıştır. Bu nedenle Ekvator’dan kutuplara doğru bitki örtüleri düzenli kuşak oluştura-mazlar.
Dağ eteğinden zirveye doğru ormanların dağılışı aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi kuşaklar oluşturur. Belli bir yükseltiden sonra ise orman örtüsü seyrekleşir ve ortadan kalkar. Bu sınıra orman üst sınırı denir.

Ekvator’dan kutuplara doğru orman üst sınırının yükseltisi azalır. Bunun yanında buharlaşma şiddeti, yağışın yıl içindeki dağılımı, denize göre konum, bakı gibi özellikler de doğal bitki örtüsünün dağılımını etkiler. Enlem farkı arttıkça bitki örtüsü çeşitliliği de artar.