B12 vitamini eksikliği tanısı alan birçok kişi, tedaviye başladıktan sonra kısa sürede toparlanmayı bekler. Ancak pratikte bu her zaman böyle olmaz. Kan tahlilinde B12 değeri yükselmesine rağmen halsizlik, unutkanlık, baş dönmesi, çarpıntı ya da uyuşma gibi şikâyetlerin devam ettiği sık görülür. Bu durum kişide “B12 bana yaramıyor” düşüncesine yol açar. Oysa çoğu zaman sorun B12’nin etkisiz olması değil, tedavinin vücutta beklenen şekilde çalışmamasıdır. Bunun arkasında genellikle fark edilmeyen ama oldukça yaygın nedenler bulunur.
B12 Tedavisi Neden Herkeste Aynı Şekilde Etki Etmez?
B12 eksikliği tek tip bir durum değildir. Eksikliğin nedeni kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler yeterince B12 almadığı için eksiklik yaşarken, bazıları B12 almasına rağmen bu vitamini ememez. Tedavinin etkili olabilmesi için önce eksikliğin nedeninin doğru anlaşılması gerekir.
Sadece kan tahlilinde düşük B12 görülmesi, sorunun kaynağını tek başına açıklamaz. Emilim sorunu, mide rahatsızlıkları, kullanılan ilaçlar ve yaşam alışkanlıkları tedavinin başarısını doğrudan etkiler.
Emilim Sorunu Olanlarda B12 Neden İşe Yaramaz?
B12 vitamini, ağızdan alındığında mide ve bağırsaklardan emilerek kana karışır. Ancak bu süreç sanıldığı kadar basit değildir. Mide asidi ve “intrinsik faktör” adı verilen özel bir protein, B12 emilimi için gereklidir. Mide asidi yetersiz olan kişilerde B12 emilimi ciddi şekilde azalır. Özellikle uzun süre mide koruyucu ilaç kullananlarda bu durum sık görülür. Kişi düzenli olarak B12 hapı kullansa bile vücudu bu vitamini yeterince alamaz. Bu kişilerde kan tahlilinde B12 değeri bir miktar yükselse bile, hücre içi B12 yeterince artmaz. Bu nedenle şikâyetler devam eder. Böyle durumlarda ağızdan alınan B12 yerine enjeksiyon tedavisi gerekebilir.
Mide ve Bağırsak Hastalıkları Tedaviyi Etkiler Mi?
Kronik gastrit, çölyak hastalığı, Crohn hastalığı ve bağırsak emilim bozuklukları B12 tedavisinin etkisini azaltabilir. Bu hastalıklarda bağırsak yüzeyi sağlıklı olmadığı için vitamin emilimi yeterli olmaz. Bazı kişilerde mide ameliyatı öyküsü bulunur. Mide küçültme veya mide bypass ameliyatlarından sonra B12 emilimi kalıcı olarak bozulabilir. Bu kişilerde ömür boyu düzenli B12 takviyesi gerekebilir.
Yanlış B12 Kullanımı Yaygın Bir Sorundur
B12 tedavisinin başarısız olmasının en sık nedenlerinden biri yanlış kullanımdır. B12 takviyeleri genellikle rastgele saatlerde alınır. Oysa B12’nin bazı içecek ve ilaçlarla birlikte alınması emilimi azaltır. B12 hapının çay, kahve veya sütle birlikte alınması emilimi düşürür. Özellikle çay ve kahvede bulunan bazı maddeler, vitaminin bağırsaktan geçişini zorlaştırır. Bu nedenle B12 genellikle aç karnına ve su ile alınmalıdır. Bazı kişiler B12’yi düzensiz kullanır. Bir süre kullanıp bırakmak, sonra tekrar başlamak yaygın bir hatadır. B12 eksikliği kısa sürede oluşmadığı gibi, tedavisi de zaman ister. Düzenli kullanım olmadan iyileşme beklemek gerçekçi değildir.
Doz Yetersizliği Tedaviyi Başarısız Kılar
Herkes için geçerli tek bir B12 dozu yoktur. Eksikliğin derecesi, kişinin yaşı, emilim durumu ve eşlik eden hastalıklar doz ihtiyacını değiştirir. Hafif eksikliklerde düşük dozlar yeterli olabilirken, ağır eksikliklerde bu dozlar etkisiz kalır.
Bazı kişilerde kan değeri sınırda yükselmesine rağmen sinir sistemi belirtileri devam eder. Çünkü sinir dokusunun toparlanması kan değerinin yükselmesinden daha uzun sürer. Bu durumda tedavi erken kesilirse iyileşme yarım kalır.
B12 Değeri Normal Görünüp Eksiklik Devam Edebilir Mi?
Kan tahlilinde normal görünen B12 değeri her zaman hücrelerin yeterli B12 aldığı anlamına gelmez. Özellikle alt sınıra yakın değerlerde kişi eksiklik belirtileri yaşamaya devam edebilir.
Bazı durumlarda “fonksiyonel B12 eksikliği” ortaya çıkar. Yani kanda B12 vardır ancak aktif formu yeterli değildir. Bu durumda kişi tedavi almasına rağmen kendini iyi hissetmez.
Demir ve Folat Eksikliği Birlikteyse Tedavi Zorlaşır
B12 eksikliği çoğu zaman tek başına görülmez. Demir ve folikasit eksikliği ile birlikte bulunabilir. Bu vitamin ve minerallerin birlikte çalışması gerekir. Sadece B12’nin yerine konması, diğer eksiklikler devam ediyorsa yeterli olmaz. Özellikle kansızlığı olan kişilerde yalnızca B12 tedavisi verilmesi, iyileşmenin gecikmesine neden olabilir. Bu nedenle tedavi planı bütüncül olmalıdır.
Stres ve Uykusuzluk İyileşmeyi Yavaşlatır Mı?
B12 eksikliği yaşayan birçok kişi yoğun stres altındadır. Stres hormonları, vücudun vitamin ve mineral dengesini olumsuz etkiler. Aynı zamanda uyku düzensizliği sinir sisteminin toparlanmasını zorlaştırır. Kişi B12 tedavisi alırken yaşam tarzını hiç değiştirmezse, iyileşme beklenenden yavaş olur. Bu durum tedavinin işe yaramadığı düşüncesine yol açabilir.
Yanlış Beklentiler Hayal Kırıklığı Yaratır
Bazı kişiler B12 tedavisinden birkaç gün içinde mucizevi bir etki bekler. Oysa özellikle sinir sistemiyle ilgili belirtiler haftalar hatta aylar içinde düzelir. Uzun süredir devam eden uyuşma ve unutkanlık gibi şikâyetler zaman ister. Kan değerinin yükselmesi ile kişinin kendini iyi hissetmesi aynı anda gerçekleşmeyebilir. Bu durum tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez.
B12 Tedavisi Ne Zaman Etkisini Gösterir?
Hafif eksikliklerde ilk birkaç hafta içinde enerji artışı hissedilebilir. Ancak sinir sistemi belirtilerinin düzelmesi daha uzun sürebilir. Bazı kişilerde tam toparlanma birkaç ayı bulabilir. Tedavi süresi boyunca düzenli takip yapılması ve gerekirse dozun veya uygulama şeklinin değiştirilmesi önemlidir.
Ne Zaman Tekrar Doktora Başvurulmalı?
B12 tedavisine rağmen şikâyetler uzun süre devam ediyorsa, tedavi şekli gözden geçirilmelidir. Emilim sorunu, eşlik eden başka eksiklikler veya farklı bir hastalık olasılığı değerlendirilmelidir.
Kendi kendine doz artırmak veya farklı takviyeler eklemek doğru değildir. Bu durum farklı sorunlara yol açabilir.
Kaynakça:
Sağlık Bakanlığı
Türk Hematoloji Derneği
Türk Gastroenteroloji Derneği
Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği
Acıbadem Sağlık Grubu
Memorial Sağlık Grubu
Yazar: Eda ŞAHAN