İnsanlar tarafından bilinçsizce kullanılmaması gereken bakır sülfat (CuSO₄) hayatımızın çoğu alanında faydalarıyla bilinmektedir. Mavi kristal olarak adlandırılmasının sebebi bakır sülfatın suyla birleştiğinde mavi olarak kristalleşerek parlak renge bürünmesinden gelmektedir. Kimyasal bileşik olan bakır sülfat, endüstri alanında sıkça karşımıza çıkmaktadır. Sülfürik asit ve bakırın tuzu olan bakır sülfat, ikinci oksidan seviyesinde oluşur.
Bakır Sülfat Hangi Alanlarda Kullanılır?
Bakır sülfatın kullanım alanı hayatımıza karşımıza muhakkak bilmesek de çıkmaktadır. Havuzlardaki klordan, hayvanların yemine, boyadan tıpta kusturucu etki olarak bilinen ilaçlara kadar bakır sülfat kullanılır.
Tarım Alanı: Bakır sülfat fungisit olarak bilinen mantar öldürücü olarak tarım alanlarında kullanılır. Bitkiler ve meyve ağaçları mantardan etkilenmemek için bordo bulamaç olarak hazırlanan bakır sülfat püskürtme yöntemiyle tüm bitkiye sürülür. Tarımda bu işlem sonbahardan sonra veya yapraklar gözünü açmadan önce ilkbahar aylarında uygulanmalıdır. Ağaç türüne göre uygulama miktarı farklılık göstermektedir. Yağmur öncesi yapılırsa etkisi azalıp, fazla dozda da bitkide yanıklar oluşur. Bakır sülfat sayesinde ağaçlarda karaleke, mildiyö gibi mantarlar oluşmaz ve ağaç kabuğuyla birlikte tomurcuklarını koruyabilir.
Sulama Alanı: Bakır sülfatın suyla birleşiminde kullanım alanları sınırlıdır. Alg (yosun) oluşumunu engellemek, mikroorganizmaların azaltılması başlıca alanlarıdır. İçme suyunda kullanılmayıp havuz, gölet, sulama sularında etkisini gösterir. Durgun sularda su kalitesi bakır sülfat sayesinde iyileştirilebilir. Çözelti şeklinde suda eritilerek homojen biçimde dağıtılarak uygulanır. Fazla doz sudaki canlılara zarar vermekle birlikte suda uzun süre durması canlıların sağlığını olumsuz etkiler. Düşük dozda etkili olup en çok yosun oluşumunu önleme de kullanılır.
Sanayi ve Endüstri Alanı: Bakır sülfat, elektronik çözeltisi olarak bilinir. Metallerde (demir-çelik) bakır kaplama yapımını sağlar. Yüzey daha iletken ve pürüzsüz hale bürünür. Mordan (sabitleyici) özelliği sayesinde boya sanayisinde de bakır sülfat ön plana çıkar. Boya kumaşa daha iyi tutunarak sabit olması sağlanır. Ahşap sanayisinde de kullanılan bakır sülfat, ahşapları çürümeye ve mantar oluşumuna karşı korur. Direk, çit, kamelya yapımlarında vazgeçilmez etkendir.
Hayvan Sağlığı: Çiftliklerin girişlerinde hayvanlara özel olarak hazırlanan bakır sülfatlı ayak banyosuyla hayvanların tırnak sağlığı korunur. Bakır sülfat tırnaklarda keratin oluşumunun sertliğini sağlar.
Bakır Sülfatın Zararları
Bakır sülfat çok etkili kimyasaldır. Aşırı ve bilinçsiz kullanıldığında geri dönüşü olmayan sonuçlara yol açabilir. Tıbbi alanlarda uzman desteğiyle kullanılıp, tarım sektöründe de gerekli eğitimler sonucu çözelti şeklinde uygulanmalıdır.
-Ağız yoluyla yutulduğu takdir de insanlarda zehirlenmeye yol açar. Kusma, karın ağrısı, ishal ileri durumlardaysa karaciğer ve böbrek hasarı oluşturur. Tozunun solunması boğaz aşınımı, öksürük ve nefes darlığına sebep olur.
-Endüstri alanında doğru ekipmanla kullanılmadığında ciltte tahriş ve yanmalar oluşur. Gözle temas ettiğinde körlüğe kadar olumsuz sonuçlar doğurur.
-Uzun vadede toprak ve suda kullanıldığında ağır metal birikimi ortaya çıkar. Ekolojik denge zamanla bozulur ve tarım alanları verimsiz şekilde gelişir.
Bakır Sülfatın Tarihsel Kullanımı
Bakır sülfat antik çağdan bu yana tıp alanıyla gelişerek hayatımızdadır. Antik çağda yaşayanlar mantar hastalıklarını önlediğini ve bitkilerin gelişimini olumlu etkilediği fark ettiklerinde bakır sülfatın kullanım alanları da yaygınlaşmıştır. Üzüm bağları, meyve ağaçları bakır sülfatla rengarenk renklere bürünmüşlerdir. Orta çağ itibariyle bakır sülfat antiseptik ve dezenfektan olarak kullanılmıştır. Yaraların tedavisinde kullanılmak istense de vücutta bıraktığı toksik etkileri sebebiyle kullanımı durdurulmuştur.
- ve 19. Yüzyılda bordo bulamacı yöntemi geliştirilmiştir. Bu dönemlerde bakır sülfat tarım içinde yerini almaya başlamıştır. Fransa’da başlayan tarımla bakır sülfatın ilişkisi laboratuvarlara kadar ulaşmıştır. Özellikle 19. Yüzyılda bakır sülfatın kullanım aranı tıptan ayrılmıştır. Günümüzde okul deneylerinde, sanayi ve tarımda kendini gösteren bakır sülfat tarih boyunca hem merak edilen hem de pratikliğiyle çoğu alanda insanlara ve hayvanlara sağladığın yararlarla bilinmektedir.
Kaynakça:
www.kimyaciniz.com
www.royalmineral.com.tr
www.verywellhealth.com
Yazar: İrem KÖSE