Otizmli çocuklarda inatçılık ve sinirlilik, otizm bozukluğuna eşlik eden belirtiler arasında yer alabilir. Ancak otizmli bir çocuğun inatçılık ve sinirlilik nedenleri, diğer çocuklarda görülen geleneksel nedenlerden köklü biçimde farklıdır. Bu nedenle inatçı ve sinirli otizmli bir çocukla başa çıkma yöntemi de ceza, mahrum bırakma veya geleneksel disiplin yöntemlerine dayanan klasik yaklaşımlardan tamamen farklı olmalıdır.
İnatçı Otizmli Çocukla Nasıl Başa Çıkılır?
Öncelikle otizmli çocuğunuzun diğer çocuklardan farklı olduğunu anlamak ve bunu kabul etmekle başlayın. Bu yaklaşım, onun duygusal ve duyusal uyaranlara verdiği tepkilerin neden farklı olduğunu anlamanıza yardımcı olur. Aynı şekilde geleneksel eğitim ve disiplin yöntemlerine verdiği tepkilerin de farklı olabileceğini fark etmenizi sağlar.
Otizmli bir çocukla karşı karşıya geldiğinizde yaklaşımınızın sakin ve düşünülmüş olması gerekir. Asla ani ve hızlı tepkilere dayalı hareket edilmemelidir. Kontrolünüzü kaybettiğinizi hissettiğinizde birkaç dakikalığına ortamdan uzaklaşarak sakinleşebilirsiniz.
Emir vermek yerine otizmli çocuğunuza seçenekler sunun. Bu seçenekler ona kontrol duygusu verir ve kendi istediğini yapıyormuş hissi oluşturur. Otizmli çocukların çoğu zaman isteklerini ifade etmekte zorlandığını unutmayın. Birden fazla seçenek sunmak, çocuğun kendini ifade etmesini kolaylaştırır ve inatçılığını azaltır.
Onunla konuşurken basit göz teması kurun. Fiziksel olarak onun seviyesine inin, açık ve yavaş bir dille konuşun. Ani iletişimden veya uzaktan bağırmaktan kaçının. Bu, çocuğun kafa karışıklığını ve reddetme tepkisini azaltmaya yardımcı olur.
Bağırmaktan veya cezadan kaçının. Bu yöntemler özellikle otizmli çocuklarda inatçılığı ve kaygıyı artırır. Bu nedenle araştırmacılar, inatçılık, bağırma ve karşı gelme durumlarında öncelikle çocuğun değil, ebeveynlerin verdiği tepkinin ve çocuğa yaklaşım biçiminin kontrol edilmesi gerektiğini belirtmektedir.
Otizmli çocuğunuzu isteklerini ifade etmesi için eğitin. Çünkü otizmli çocuklarda inatçılık çoğu zaman kendini ifade edememe ve iletişim kuramama ile bağlantılıdır. Bunun için görseller, yardımcı cihazlar, kartlar ve açıklayıcı materyaller kullanabilirsiniz. Çocuğunuzun kendini ifade etmek için geliştirdiği yöntemlere, uygun olmasa bile, onları değiştirmeye çalışmadan önce karşılık verin.
Otizmli çocuğunuzla uyguladığınız programın onun yeteneklerine uygun ve tutarlı olduğundan emin olun. Bazı yöntemlerin, adımların veya görevlerin çocuğunuza uygun olmadığını ve onu olumsuz etkilediğini düşünüyorsanız uzmanlara danışmaktan çekinmeyin.
Rutine bağlı kalmak sertlik veya katılık anlamına gelmez. Esneklik ve uyum için bir alan bırakmaya özen gösterin. Aranızda güven oluşturan sakin iletişimi koruyarak çocuğunuzu küçük değişiklikleri kabul etmeye alıştırın.
İnatçı Otizmli Çocukla Başa Çıkma Stratejisi: “İnatçılığı Azaltmak İçin 5 Adım”
İnatçı otizmli çocukla başa çıkmaya yönelik bu strateji, denenmiş ve etkili yöntemlerden biri olarak kabul edilir. Beş adımdan veya unsurdan oluşur. Bu adımların sırası her zaman önemli olmayabilir; ancak hepsinin birlikte ve eş zamanlı olarak uygulanması gerekir.
Birinci Adım: Otizmli Çocukta İnatçılık ve Direncin Nedenlerini Anlamak
İnatçı otizmli bir çocukla başa çıkmanın ilk adımı, inatçılığın nedenini anlamaktır. Otizmli çocuğun tepkilerini diğer çocuklardan ayıran temel farkları tanımak gerekir. Ayrıca ani değişiklikler, güçlü duyusal uyaranlar, görevleri yerine getirmesi veya emirlere uyması için üzerinde aşırı baskı kurulması gibi çocuğu inatçı ve öfkeli hâle getiren duyusal ve duygusal tetikleyicileri anlamak önemlidir.
Bu tetikleyicileri açık bir tablo hâlinde düzenlemek ve her bir tetikleyiciye karşı çocuğu neyin sakinleştirdiğini belirlemek faydalı olacaktır.
İkinci Adım: Otizmli Çocuğun Hayatında Rutin ve İstikrarı Korumak
Çocuğun günlük rutinini sabitleme adımı, birinci adımla yakından bağlantılıdır. Çünkü otizmli çocuklar sabit ve düzenli bir rutin içinde kendilerini güvende hissederler. Bu rutine ani değişiklikler eklendiğinde ise çoğu zaman kaygı ve gerginlik yaşayabilirler.
Bu nedenle otizmli bir çocuğun hayatına yeni etkinlikler eklerken veya bazı değişiklikler yaparken uzmanların önerilerine uymak gerekir. Ayrıca kontrol dışı gelişen değişikliklere nasıl tepki verileceğine dair net bir yöntem belirlenmelidir.
Üçüncü Adım: Görev ve Etkinlikleri Duyusal ve Duygusal Açıdan Uygun Şekilde Düzenlemek
Bu adım, etkinlikleri ve görevleri sıralı bir biçimde düzenlemeye dayanır. Bu düzenleme, görsel ve duyusal açıdan zengin araçlarla desteklenmelidir.
Örneğin gün, üzerinde ardışık görev ve etkinlikleri gösteren simgeler veya semboller bulunan bir pano yardımıyla aşamalara ayrılabilir. Bu yöntem, bir etkinlikten diğerine veya bir görevden başka bir göreve geçiş sırasında ortaya çıkan kafa karışıklığını ve gerginliği azaltarak otizmli çocuklarda inatçılığı azaltmaya yardımcı olur.
Dördüncü Adım: Otizmli Çocuğa Seçenek Sunmak ve Emir Dayatmaktan Kaçınmak
Otizmli çocuğa bir şeyi zorla yaptırmak yerine seçenekler sunmak gerekir. Otizmli çocuklarda şiddetli inatçılığın nedenlerinden biri, bazı şeylerin kendilerine dayatıldığını hissetmeleri ve buna karşı açık bir şekilde itiraz edememeleri veya geleneksel biçimde tartışamamalarıdır.
Bu nedenle seçenek sunma stratejisi, inatçı otizmli çocuk üzerinde kontrol sağlamada etkili bir yöntemdir. Her zaman çocuğun anlayabileceği ve başa çıkabileceği seçenekler sunmaya çalışın.
Beşinci Adım: Ebeveynlerin Kendini Gözlemlemesi ve Psikolojik Öz Bakım
Bu adım, inatçı otizmli çocukla başa çıkma stratejisinin en başına da yerleştirilebilir. Ebeveynin, çocuğun inatçılığı karşısında verdiği tepkileri gözlemleyerek kendine dikkat etmesi gerekir.
Kontrolünüzü kaybetmeye başladığınızı gösteren işaretleri fark etmeye çalışın. Derin nefes almak veya kısa süreliğine ortamdan uzaklaşmak gibi kendini sakinleştirme yöntemlerini uygulayın.
Ebeveynlerin sert ve öfkeli tepkileri otizmli çocuğa zarar verir ve onun inatçılığını artırır. Aynı zamanda ebeveynlere de zarar verir; çünkü bu tür tepkiler sonrasında oluşan yoğun suçluluk duygusu, onların yaşadığı baskıyı daha da artırır.
İnatçı ve Sinirli Otizmli Çocuk Nasıl Sakinleştirilir?
Uygun ve sakin bir ses tonu kullanın. Bağırmaktan veya tehdit etmekten kaçının.
Çocuğun kaygısını artıran ve onu gerginleştiren uyaranları ortadan kaldırmaya çalışın. Parlak ışıklar ve yüksek sesler buna örnek olabilir.
Çocuğunuzu neyin sakinleştirdiğini keşfedin. Örneğin salıncak mı? Yoksa evin içinde birlikte yürümek mi?
Ekranları sakinleştirme aracı olarak kullanmayın. Ekranlar çocuğu sakinleştirebiliyor olsa bile ideal bir seçenek değildir. Zamanla sakinleşmenin şartı hâline gelebilir.
Çocuğunuza içinde bulunduğu durumu her zaman söyleyin. Öfkeli olduğunda, “Şu anda öfkeli görünüyorsun, sakinleşmemiz gerekiyor.” diyebilirsiniz. Sakinleştiğinde ise, “Şimdi daha sakin oldun, aferin.” diyerek durumunu fark etmesini sağlayabilirsiniz.
Sözlü ve fiziksel olarak açık bir duygusal iletişim kurun. Ona onu ne kadar sevdiğinizi ve onunla ne kadar gurur duyduğunuzu söyleyin.
Aile bireylerinden biri olsa bile kimsenin sert veya şiddet içeren şekilde müdahale etmesine izin vermeyin. Bu konuyu çocuk yanında değil, aileyle ayrı bir ortamda konuşmaya özen gösterin.
İnatçı Otizmli Çocukla Başa Çıkma Hakkında Sık Sorulan Sorular
Otizmli çocuk neden inatçı ve çabuk öfkelenen biri olur?
Otizmli çocuklarda inatçılık öncelikle iletişim ve kendini ifade etme güçlükleriyle bağlantılıdır. Çocuk kendisini, isteklerini ve ihtiyaçlarını anlatmakta zorlandığında; başkalarının onu anlamadığı hissiyle yoğun bir çaresizlik yaşayabilir ve kontrolünü kaybedebilir.
Ayrıca otizmli çocuğun bazı uyaranlara verdiği tepkiler de bu durumu etkiler. Farklı sesler, parlak ışıklar veya iletişim biçimleri çocuğun gerginleşmesine ve öfkelenmesine yol açabilir.
İnatçı otizmli çocuğu nasıl cezalandırmalıyım?
Otizmli bir çocuk asla cezalandırılmamalıdır; özellikle de geleneksel eğitim cezaları uygulanmamalıdır. Bunun yerine çocuğun yeteneklerine ve özel durumuna uygun, planlı davranış değiştirme yöntemleri benimsenmelidir.
Otizmli bir çocuk, davranış ile sonuç arasındaki ilişkiyi diğer çocukların anladığı şekilde anlamayabilir. Bu nedenle tehdit, bağırma veya ağır mahrum bırakma yöntemleri kullanılmamalıdır. Bu tür yöntemler çocuğun gerginliğini artırır ve inatçılık ya da saldırganlık davranışlarını güçlendirebilir.
Otizmli çocuğun sözümü dinlemesini nasıl sağlarım?
Otizmli çocuğun sizi dinlemesini ve talimatlara cevap vermesini sağlamak için basit ve açık bir dil kullanın. Gerekirse sözlerinizi görsel işaretler veya resimlerle destekleyin.
Sakin bir ses tonu kullanın, yönergeleri sakin bir şekilde tekrarlayın ve sabırlı olun. Olumlu davranışı hemen ödül veya övgüyle pekiştirerek çocuğu cevap vermeye teşvik edin.
Otizmli çocuk öfkelendiğinde onu nasıl sakinleştirebilirim?
Otizmli bir çocuğu sakinleştirmek için sesler veya güçlü ışık gibi duyusal uyaranları azaltmak gerekir. Çocuğun sevdiği duyusal oyuncaklar, derin nefes egzersizleri gibi rahatlatıcı araçlardan yararlanılabilir.
Bazen sakin bir sarılma ya da sadece yanında oturmak, tanıdık bir rutini koruyarak ona güven duygusu vermek, onu sakinleştirmenin en iyi yolu olabilir.
Otizmli çocuğun bana odaklanmasını nasıl sağlarım?
Otizmli çocuğun dikkatini artırmak için yönergeleri kısa tutun ve adım adım verin. Görsel destek kullanın, çevresindeki dikkat dağıtıcı unsurları azaltın.
Oyuncaklar veya ödüller gibi sevdiği motivasyon araçlarından yararlanın. Kısa ve kolay etkinliklerle başlayın, ardından çocuğun kapasitesine göre zorluk düzeyini yavaş yavaş artırın. Sıralamayı koruyun ve sonraki görevleri mevcut görevlerle bağlantılı hâle getirin.
Kaynakça:
https://www.autismspeaks.org/blog/five-tips-helped-improve-my-childs-behavior
https://goldencaretherapy.com/autism-stubborn-behavior-what-you-need-to-know/
https://www.autismparentingmagazine.com/how-to-deal-with-a-stubborn-autistic-child/
Yazar: Ömer ERİŞ