Toksoplazmoz Gondii Nedir?

Toksoplazmoz, dünyadaki en yaygın parazitik enfeksiyonlardan biridir. Bu enfeksiyon yaygın patojeni bile barındırmaktadır fakat çoğu kişi tarafından hiç bilinmemektedir. Toksoplazmoza göre, tek hücreli bir bakterinin neden olduğu toksoplazma gondii, dünya çapında 2 milyar insanı etkilemektedir. Laboratuvarında T. gondii’yi inceleyen Indiana Üniversitesi Tıp Fakültesinde moleküler ve hücre biyoloğu olan Bill Sullivan, bu parazitin karada, denizde, havada kısacası her yerde bulunmasının mümkün olduğunu bildirmiştir. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerine (CDC) göre, ABD’de 40 milyondan fazla enfekte kişi yaşamaktadır, ancak çoğu belirgin bir semptom geliştirmemektedir. Enfekte olanların yaklaşık % 10 ila % 20’si, şişmiş lenf düğümleri ve birkaç haftadan birkaç aya kadar süren grip benzeri ağrılar dahil olmak üzere hafif semptomlar geliştirmektedir. Ancak nadir görülen ciddi enfeksiyonlar, görme kaybından beyin hasarına kadar çok daha ciddi sorunlar yaratmaktadır.

Toksoplazma Gondii Nasıl Çalışır?

Yeni bir konakçıya girdikten sonra T. gondii, vücudun savunmasız bölgelerinde, özellikle beyin, kalp ve iskelet kası dokusunu hedef alan, bağışıklık sistemi savunması az olan bölgelere saklanma eğilimindedir. Mikroorganizma, oosit olarak bilinen dayanıklı bir kapsül içinde vücuda girmektedir ve CDC’ye göre çoğalmak ve yayılmak için parazitin aktif bir formuna dönüşmektedir. Bu parazit yerleştikten sonra, takozitler kendilerini içine yerleştirmek ve bradikoit adı verilen T. gondii’nin aktif olmayan bir formuna geri dönmek için kistler adı verilen doku kabarcıklarını oluşturmaktadır. Bradyzoitler, aktif takeozitlere kıyasla son derece yavaş büyümektedirler ve bradikozitlerin gizlediği kist dokuları, kişinin hayatının geri kalanında vücudunda kalmaya devam etmektedir, çünkü bağışıklık sistemi görünüşte kördür. Bu şekilde, parazit yıllarca pasif olarak dokuda gizlenerek vücutta kalmaktadır, ancak böcek bir takozoite dönüşürse, aniden ciddi sağlık riskleri oluşturmaktadır.
Bir kez uyandığında, taşikoitler acımasız gusto ile çoğalmaktadır, kısa sürede beyin, göz ve kalpte bulunan dokuların sınırlı bağışıklık savunmasını bastırmaktadır. Ayrıca parazit yayıldıkça, bu dokular bozulmaya başlamaktadır. Gözde hasara ve görme sorunlarına, dokuda kızarıklık ve ağrıya neden olmaktadır. 2017 raporuna göre, hasarlı kalp dokusu iltihaplanmaktadır ve kanı normal şekilde pompalayamazken, beyindeki şiddetli bozulma, şişlik, felç ve zihinsel işlevde azalmaya neden olmaktadır. Beyin dokusu hasarı azalmadan devam ederse, durum hayatı tehdit edici olmaktadır.
CDC’ye göre, kemoterapi gören veya AIDS teşhisi konan kişiler gibi zayıf bağışıklık sistemi olanların büyük olasılıkla ciddi toksoplazmoz gelişmesi ve yıkıcı semptomlarından mustarip olmaları muhtemeldir. Ayrıca parazit operasyonları sırasında ve sonrasında immünosuprese edilmesi gereken kalp nakli hastalarına da bulaşmaktadır. Kişi hamilelik sırasında yeni enfekte olursa, rahimdeki fetüsü de enfekte etmektedir. Toksoplazmoz ile doğan bebekler yaşamları boyunca tekrarlayan şiddetli toksoplazmozis atakları yaşamaktadırlar. Bununla birlikte, anne daha önce bu parazitten hiç enfekte olmamışsa, bu parazit bebek doğmadan önce fetal gelişimini bozmaktadır ve hatta düşüklere neden olmaktadır. Kişi bağışık sistemi zayıf, hamile veya hamile kalmayı planlıyorsa, CDC toksoplazmoz yakalamamak için belirli öneriler sunmuştur. Bunlar arasında tavsiye edilenler aşağıdaki gibidir:
• Eti iyice pişirmek
• Yemekten önce meyve ve sebzeleri iyice yıkamak
• Bahçede eldiven giymek
• Elleri iyice yıkamak
Bununla birlikte bu parazite sahip olan kişiler, enfeksiyonu başkalarından uzak tutmak ve gelişmekte olan bir fetüse yayılmasını önlemeye yardımcı olmak için çeşitli antibiyotik ve antiparaziter ilaçlar kullanmalıdır. Kediden toksoplazmoz bulaşabilir. Toksoplazmoz inanılmaz derecede yaygındır, çünkü T. gondii ookistleri et ve hayvan dışkısında gizlenmektedir ve kişilerin enfekte olması için sadece birkaçını yutması veya soluması yeterlidir. Cornell Wildlife Health Lab’a göre, çoğu sıcakkanlı hayvanlardan, ayılara bizonlara ve kuşlara kadar T. gondii paraziti için konakçı olarak olabilirler, ancak kediler özellikle tek hücreli organizma için bir çiftleşme zemini görevi görmektedirler. Her ne kadar T. gondii, farklı hayvanlara bulaşsa da, bu parazit kedi bağırsak dışındaki yerlerde üremek için olgunluğa ulaşamamaktadır. Bu durum 2019 yılında Wisconsin Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırma öncesine kadar bilinmeyen bir durumdu.
Daha önceki çalışmalar T. gondii’nin konakçılarından linoleik asit adı verilen esansiyel bir yağ asidini sülük ettiği ileri sürülmüştür. Çoğu hayvanda linoleik asit, kedilerde esasen kapanan bir protein olan delta-6-desatüraz (D6D) olarak bilinen bir enzim tarafından parçalanmaktadır. Araştırmacıların yaptığı bir açıklama da böylece enzimi düşürmek, çöl ortamında geliştirilen küçük besinlerin, hayvanların sınırlı yağ depolarından daha fazla enerji çekmesine izin verebileceğini bildirmişlerdir. Görünen o ki, T. gondii cinsel evresine ulaşmak için bol miktarda linoleik asit kaynağı gerekmektedir, bu da kediyi cinsel olarak aktif parazitler için mükemmel bir buluşma noktası haline getirmektedir. Cinsel birleşme sırasında, parazit daha sonra insanlar da dâhil olmak üzere diğer canlıları enfekte eden ookistleri üretmektedir. Enfekte kedi bu ookistleri dışkılarından geçirmektedir, burada döküldükten bir ila beş gün sonra bulaşıcı hale gelmektedir. Bu nedenle evcil hayvanın dışkılama kabını her gün değiştirmek, T. gondii enfeksiyonunu önlemeye yardımcı olmaktadır. Bununla birlikte enfekte bir kedi paraziti aldıktan sonra T. gondii’yi yaklaşık bir ila üç hafta boyunca dışkılarına yaymaktadır.

Zihin Kontrolü

Evrimsel süre boyunca T. Gondii, kedi bağırsağına gizlice girmek için akıllı bir hile geliştirmiştir buda zihin kontrolüdür. Bu durum parazit ile enfekte olmuş kemirgenler hiperaktif hale gelmektedir ve keskin dişli avcılarının yakınlarda olabileceğini gösteren bir koku olan kedi idrar korkusunu unutmaktadırlar. Olay yerinden kaçmak yerine, enfekte olan kemirgenler, çürük kokuya çekilmiş gibi görünerek yakındaki kedigiller için kolay av gibi görünmektedirler. Fareler ve sıçanlar üzerinde ki etkisi göz önüne alındığında, T. gondii insan davranışıyla da oynayabilir mi? şeklinde bir soru sorulduğunda, bazı çalışmalar, parazitin şizofreni ve aralıklı patlayıcı (öfke) bozukluk ve genel olarak dürtüsel davranış gibi nörolojik bozukluklarla bağlantılı olabileceğini, ancak insanlarda doğrudan parazitik zihin kontrolü yönteminin bulunmadığını göstermektedir.
Bu noktada, parazitin kemirgen beyni nasıl ele geçirdiğine dair iki rakip teori bulunmaktadır, Sullivan’ a göre, T. gondii, devrelerini yeniden sarmak için beyne bir faktör salgılamaktadır ya da parazit beyindeki iltihabı bağışıklık olarak tetiklemektedir ve böylelikle sistem enfeksiyonla mücadele etmeye çalışmaktadır. Bilim adamları, T. gondii’nin zarlarındaki belirli proteinleri serbest bırakarak hücrelerin gen aktivitesini değiştirdiğini bilmektedirler, ancak bunun hayvan davranışını etkileyip etkilemeyeceği veya nasıl etkileyebileceği belirsizdir. Bununla birlikte, Sullivan’ın birlikte yazdığı 2019 raporuna göre, bazı kanıtlar inflamasyonun hem beyin fonksiyonunu hem de davranışını değiştirdiği fikrini desteklemektedirler.
Sullivan ve meslektaşları, anti-enflamatuar etkileri olduğu bilinen hipertansiyon ilacı guanabenz’in T. gondii ile enfekte olan farelerde görülen hiperaktif davranışı durdurduğunu bulmuşlardır. Ayrıca bilim adamları insanlarda, özellikle dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olanlarda beyin iltihabı ve hiperaktivite arasındaki bağlantıları ortaya çıkarmışlardır. Çakışan bulgular, T. gondii parazitinin beyni doğrudan elde edemeyeceğini, aksine zararlı bir bağışıklık tepkisini tetikleyerek organın işlevini bozabileceğini düşündürmektedir.

Kaynakça:
cdc.gov
theconversation.com
ccohs.ca
sciencedirect.com

Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu

Yorum Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This div height required for enabling the sticky sidebar