Geçici İskemik Atak (GIA) ya da Transient İskemik Atak (TIA) Nedir?

Beyne giden kan kaynağında geçici bir düşüş olduğunda mini inme veya Geçici İskemik Atak (GIA) meydana gelmektedir. Çeşitli olaylar veya koşullar beynin oksijensiz kalmasına neden olabilir. Geçici bir iskemik atak (GIA) belirtileri inme ile aynıdır, ancak uzun sürmezler. Her yıl yaklaşık 500.000 kişi GIA yaşadığı tahmin edilmektedir. Ayrıca Geçici İskemik Atak (GIA) Transient İskemik Atak (TIA) olarak da tanımlanmaktadır. Semptomlar hızla kaybolduğundan çoğu hasta tıbbi yardım istememektedir. Bununla birlikte, GIA hastalarının yüzde 10-15’i 3 ay içinde tam gelişmiş bir felç geçirmektedir. Bu nedenle TED belirtilerini tanımak ve tıbbi yardım almak çok önemlidir. Özel GIA kliniklerinde veya acil servisteki mini inme geçiren kişilerin hızlı değerlendirilmesi ve tedavisi, sonraki inme riskini önemli ölçüde azaltabilmektedir.

GIA Nedir?

Geçici iskemik atak, benzer semptomlar ürettiği bir inme gibidir, ancak yalnızca birkaç dakika sürer ve kalıcı bir hasara neden olmaz ayrıca bazen mini vuruş denmektedir. Bu durum beyne ulaşan yeterli oksijen olmadığı zamanlarda olur ve nedeni genellikle kısa bir süre kan pıhtısının kalmasından dolayıdır. Ayrıca pıhtı parçalandığında veya hareket ettiğinde semptomlar azalır.

Belirtileri

GIA’lı kişiler beynin hangi bölümünün etkilendiğine bağlı olarak çeşitli semptomlar yaşarlar. Belirti ve semptomları FAST (Yüz, kollar, konuşma zaman) kısaltması ile temsil edilir ve bu kısaltmaların anlamı aşağıdaki gibidir:
Yüz: Yüz kaslarının bazıları felce uğradıkça yüz bir tarafa düşebilir, kişinin gözü veya ağzı sarkabilir ve düzgün şekilde gülümseyemeyebilir.
Kollar: Kol güçsüzlüğü veya uyuşukluk, bireyin iki kolunu kaldırmasını veya hareket ettirmesini zorlaştırabilir.
Konuşma: Konuşmada karışıklık ve bozukluk olabilir.
Zaman: Bu semptomlardan yalnızca biri mevcutsa, acil durum servislerini arama zamanı gelmiş demektir.
Özellikle yaşlı bir yetişkin gibi yüksek riskli bir grupta, yüksek tansiyon veya diyabetli bir bireyle birlikte yaşanıyorsa FAST’taki belirti ve semptomları tanımlayabilmek önemlidir. Ayrıca ne kadar hızlı ve erken bir tıbbi tedavi talep edilirse iyileşme şansı o kadar iyi olduğu bilinmelidir. TIA’nın diğer belirti ve semptomları aşağıdaki gibidir:
• Baş dönmesi
• Konuşma zorluğu
• Başkalarının ne hakkında konuştuğunu anlamada zorluk
• Yutma sorunları
• Çok şiddetli baş ağrısı
• Vücudun bir tarafında felç, uyuşma veya halsizlik
• Ağır vakalarda bilinç kaybı
Herhangi bir kişi bu belirti ve semptomlardan herhangi birini kendileri ile tecrübe ederse veya başkasının yaşadığına tanık olursa, derhal tıbbi yardım alınmalıdır. GIA semptomları geçicidir, 24 saat içinde kaybolmalıdır ve bu durum 2 ile 15 dakika kadar sürebilmektedir.

Bir GIA’yı Hangi Koşullar Taklit Edebilir?

GIA’yı tanımak, diğer şartlar benzer semptomlara ve bedensel etkilere neden olabileceğinden, karmaşık olabilir. Bu şartlar aşağıdaki gibidir:
• Düşük kan şekeri
• Migren
• Küçük nöbetler
Bu diğer koşulları ekarte etmenin yolu, bir GIA’nın tek bir uzuv veya görüşte duyu ve hareket gibi vücudun bir bölümünü ağır şekilde etkileyeceğidir. Bu, GIA’nın tek bir kan damarı bloke etme etkisinden kaynaklanmaktadır. GIA’yı taklit eden durumlar genellikle karıncalanma veya bayılma gibi vücut çapında nörolojik semptomlara neden olmaktadır. GIA’nın tam gelişmiş bir felce dönüşmesini önlemek için, varlığını önerebilecek herhangi bir semptomun kontrol edilmesi hayati bir durumdur.

Nedenleri

Beyne oksijen verilmesi kesildiğinde bir GIA oluşmaktadır. GIA durumu oluşmasının nedenleri vardır ve bu nedenlerinden bazıları aşağıdaki gibidir:
Kan kaynağının bozulması: Karotid arter adı verilen iki ana kan damarı beyine kan sağlar ve bu arterler daha küçük kan damarlarına girmektedir. Daha küçük kan damarlarından biri bloke olursa, oksijen bakımından zengin kan beyninin bu bölümünü mahrum bırakan GIA oluşabilmektedir.

Ateroskleroz: Ateroskleroz, arterlerin daralmasına neden olmaktadır. Kan damarlarının iç astarlarında yağ birikintileri gelişerek sertleşmelerine, kalınlaşmalarına ve daha az esnek olmalarına neden olur. Bu, kanın vücudun etrafından akmasını çok daha zorlaştırmaktadır.
Kan pıhtıları: Kan pıhtısı, beynin bölümlerine oksijen bakımından zengin kan tedarikini bozabilir. Kan pıhtıları bazı hastalık ve koşullardan dolayı gelişmesi daha yüksektir. Olası hastalık ve koşullara bağlı nedenler aşağıdaki gibidir:
• Konjestif kalp kası hastalığı veya atriyal fibrilasyon gibi kalp hastalıkları.
• Lösemi (kan hücresi kanseri) ve orak hücreli anemi dahil olmak üzere kan koşulları.
• Enfeksiyonlar
Bir embolizm, vücudun bir parçasından yer değiştiren ve beyni besleyen atardamarlardan birine giden bir kan pıhtısıdır ve embolizm GIA’ya neden olabilmektedir.
Kanama (iç kanama): Küçük bir beyin kanaması beyinde az miktarda kanama dahi GIA’ya neden olabilmektedir, ancak bu nadir bir durumdur.

Risk Faktörleri

GIA için risk faktörleri arasında etnik köken, yaş ve aile öyküsü yer almaktadır. GIA için değiştirilebilecek ve değiştiremeyen bazı risk faktörleri vardır ve bu faktörler aşağıdaki gibidir:
Değiştirilemeyen risk faktörleri:
• Aile öyküsü: Felç veya GIA geçirmiş yakın akrabalar.
Yaş: 55 yaşın üzerindeki kişilerde GIA riski daha yüksektir.
Cinsiyet: Erkekler biraz daha büyük risk altındadır.
Etnik köken: Siyah Afrika kökenli kişilerin daha yüksek riskleri vardır.
Değiştirilebilecek risk faktörleri:
Tansiyon: Hipertansiyon veya yüksek tansiyon olan kişilerde daha yüksektir.
• Kardiyovasküler hastalık: Kardiyovasküler hastalıkları olan kişilerde TIA riski daha fazladır. Buna bir kalp kusuru, kalp yetmezliği veya aritmi (anormal kalp ritmi) dâhildir.
• Karotis arter hastalığı: Bu, boyundan beyne giden kan damarları tıkandığında gelişmektedir.
• PAD (periferik arter hastalığı): Kanı kollara ve bacaklara taşıyan kan damarları tıkandığında gelişmektedir.
Sigara: Sigara içen kişiler TIA ve inme de dâhil olmak üzere çeşitli hastalıklar veya durumlar gelişme riskini arttırır.
• Sedanter yaşam tarzı: Fiziksel olarak inaktif olan kişiler çok daha yüksek bir risk taşır.
Diyabet: Diyabetli kişilerin aterosklerozdan mustarip olma olasılığı daha yüksektir, çünkü yağ birikmesi nedeniyle damarların daralması daha olası bir nedendir.
• Kötü beslenme: Çok kötü kaliteli yağ ya da tuz tüketenlerin TİA ve felç geçirme riski daha yüksektir.
• Kan kolesterol düzeyleri: Kan kolesterol düzeyleri yüksektir, bu GİA veya inme riskini artırır.
• Homosistein düzeyleri: Homosistein, vücut tarafından tüketilen etin bir yan ürünü olarak üretilen bir aminoasittir. Kanda yükselen homosistein seviyeleri, arterlerin kalınlaşmasına ve skarlaşmasına neden olabilir ve bu da tıkanmaya karşı daha hassastırlar.
• Vücut ağırlığı: Obez kişilerin GIA veya felç geçirme riski çok yüksektir.
• Alkol: Sürekli olarak ve aşırı miktarlarda alkol alan kişiler daha yüksek risk altındadır.
• Yasadışı ilaçlar: Bazı yasa dışı ilaçlar, yeterince sık kullanılırsa inme veya GIA riskini artırabilir.

Tedavi

Tedavi GIA’nın nedenine bağlı olarak değişmektedir. Uzman doktorlar, kan pıhtılaşması riskini azaltan veya cerrahi tedavi veya anjiyoplasti öneren ilaçları önerebilirler.
GIA ilaçları: Öngörülen ilaç türü, TIA’nın neye neden olduğuna, ne kadar şiddetli olduğuna ve beynin hangi bölümünün etkilendiğine bağlıdır. Doktorların önerdiği bazı ilaç türleri aşağıdaki gibidir:
Anti-trombosit ilaçları: Bu ilaçlar kandaki trombositlerin birbirine yapışmasını ve kan akışını engelleyebilecek bir pıhtı oluşmasını daha az olası kılmaktadır.
Antikoagülanlar: Bu tür ilaçları yeni ve mevcut trombüsün büyümesinin engellenmesi için kullanılmaktadır. Ayrıca birçok ilaca, reçetesiz satılan diğer ilaçlara ve bitkilere karıştırılabilir. Kişi antikoagülan ilaçları kullanırken başka ilaç veya bitki kullanmadan önce mutlaka doktoruyla görüşmelidir.
Hipertansiyon için ilaçlar: Kan basıncını tedavi etmek için çeşitli ilaçlar mevcuttur. Bununla birlikte, eğer kişi uygun değilse ve fazla kilolu ise, kan basıncı genellikle kilo vermek, egzersiz yapmak, her gece en az 7 saat kaliteli uyku almak ve iyi dengelenmiş sağlıklı bir diyet yemek ile düşürülebilmektedir.
Kolesterol ilaçları: Hipertansiyonda olduğu gibi, kilo vermek, dengeli bir diyet uygulamak, düzenli egzersiz yapmak ve her gece en az 7 saat uyumak, kolesterol seviyelerinin normale dönmesine yardımcı olabilmektedir. Bazı durumlarda ilaçlar gerekli olabilir ve kişiye kolesterol üretimini azaltmaya yardımcı olan kolesterol ilaçları verilebilir.

Cerrahi Müdahale

Karotis endarterektomi adı verilen bir operasyon, hasarlı karotid arterin astar kısmının ve atar damar da biriken herhangi bir tıkanıklığın giderilmesini içermektedir. Bu işlem, arterleri neredeyse tamamen tıkalı olan kişiler için uygun değildir. Kısmi tıkanıklığı olan bazı kişiler bile, operasyon sırasında inme riski nedeniyle bu prosedür için uygun olmayabilir.

Teşhisi

GIA’nın nörolojik nedenlerini tam olarak anlamak için birkaç test gerekebilir. GIA belirtileri ve semptomları olan herkes derhal tıbbi yardım almalıdır. Çünkü çok uzun sürmemesi nedeniyle, kişilerin doktorlarını gördüğü zaman semptomların kaybolması muhtemeldir. Mümkünse, kişi olaya tanık olan birini yanına almalıdır, böylece gördükleri semptomları uzman kişilerle daha kolay ve doğru bir şekilde iletebilir. Kişi de semptomlar olsa bile, nörolojik muayeneden geçmesi gerekebilir. Bu, hafıza ve koordinasyon gibi becerileri kontrol etmek için bazı basit testleri içermektedir. Kişi muayene olurken aşağıdakiler gibi belirtilerle ilgili bazı sorular sorulur:
• Ne kadar sürdü?
• Neye benziyordu?
• Belirtiler nasıl etkiledi?
Kişinin verdiği cevaplar, doktorun benzer semptomları olabilecek diğer koşulları ekarte etmesine yardımcı olur. Kişinin bir GIA olduğuna inanılıyorsa, daha ileri testler için bir nöroloğa yönlendirilir. Uzman, TED’e yol açan temel faktörleri tanımlamak için tasarlanmış birkaç test istenebilir. Bu testler aşağıdaki gibidir:
• Kan testleri: Testler kan basıncını, kolesterol seviyelerini ve pıhtılaşma yeteneğini kontrol eder.
• Elektrokardiyogram (EKG): Bu, kalbin elektriksel aktivitesini ve ritimlerini kaydeder.
• Ekokardiyogram: Bu, kalbin pompalama hareketini kontrol eden bir ultrason taramasıdır.
• Göğüs röntgeni: Bu, doktorun diğer koşulları ekarte etmesine yardımcı olur.
• BT taraması: Tarama, beyin içindeki anevrizmaları, kanamayı veya anormal damarları gösterebilen 3 boyutlu bir görüntü oluşturur.
• MRI taraması: MR bir daha beynin daha ayrıntılı bir görünümünü verir BT ve herhangi beyin hasarı belirlemeye yardımcı olur.
• Ultrason: Boyundaki karotid arterlerin üzerinden sallanan bir değnek, herhangi bir daralma veya pıhtılaşmayı gösteren bir resim sağlayabilir.

Önleme

Sigara, felçte önemli bir risk faktörüdür. Bazı alınması gereken önlemler GIA, felç veya tekrarlayan GIA riskini azaltmaya yardımcı olmaktadır ve bu önlemler aşağıdaki gibidir:
• Sigarayı bırakmak inme, GIA ve diğer birçok koşul riskini azaltır.
• Bol miktarda meyve, sebze, kepekli tahıllar, balık, kümes hayvanları ve çok yağsız et içeren dengeli bir diyet uygulanmalıdır. Tüm abur cuburlardan, doymuş ve trans yağlar gibi kötü yağlara sahip yiyeceklerden kaçınmak da yardımcı olabilir.
• Tuz (sodyum) alımının azaltılması, yüksek tansiyon eğilimli kişiler tuzlu yiyeceklerden kaçınmalı ve yemeklere tuz eklememelidir.
• Haftada beş kez en az 30 dakika orta derecede egzersiz yapılmalıdır. Bununla birlikte, kişiler egzersiz programına başlamadan önce doktorlarına danışmalıdır.
• Tüketilen alkol miktarını azaltmak, ya hiç alkol içilmemeli ya da önerilen günlük limitler dâhilinde alkol alınmalıdır.
• Kilo vermek ve vücut ağırlığını normal seviyelere getirmek, GIA riskini azaltır.
• Yasadışı uyuşturucular kullanmak, inme ve TIA riskini önemli ölçüde artırmaktadır.
• Diyabetin uygun ilaç tedavisi ile kontrol edilmesi ve tedavi planlarına uyulması, felç ve TIA riskini büyük ölçüde azaltır.
• Her gün en az 7 saat kaliteli, sürekli uyku elde edilmelidir.

Kaynakça:
ncbi.nlm.nih.gov
stroke.ahajournals.org
nhs.uk

Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu

Yorum Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This div height required for enabling the sticky sidebar
Ad Clicks : Ad Views : Ad Clicks : Ad Views : Ad Clicks : Ad Views : Ad Clicks : Ad Views : Ad Clicks : Ad Views : Ad Clicks : Ad Views :