Bilgiustam
Türkiye'nin Bilgi Sitesi

Virüslere Salgın Potansiyeli Veren Özellikler

0 32

Bir virüsün yıkıcı bir küresel salgını tetikleme olasılığı birçok faktör tarafından artırılmaktadır. Günümüzde bilim adamları en büyük tehditler olarak influenza, koronavirüs ve Nipah virüsünü değerlendirme eğilimindedirler. ECOVID-19 dünyaya yayılmadan önce, koronavirüsler bir gün bir pandemiyi ateşleyebilecek patojenler olarak bilim adamlarının radarındaydı. Bu virüs daha 2002-2003 yıllarında da hayatı tehdit etmiş ve SARS virüsü iki düzineden fazla ülkede 8.000 kişiyi enfekte etmiş, neredeyse 800 kişiyi öldürmüştür. Ve ortaya çıkan bulaşıcı hastalık uzmanlarının bir virüs hakkında endişelendiği birkaç özel noktanın belirlenmesini sağlamıştır. Ancak araştırmacıların ilgilendiği tek virüs grubu bunlar değildir. Grip ve birçok başka virüs, uzun zamandır salgın tehditleri olarak görülmektedir. Bir virüsteki pandemik potansiyeli işaret eden bir özellik, DNA yerine bir RNA’ya sahip olmasıdır. Bunun nedeni, RNA’nın kopyalanması sürecinin tipik olarak DNA replikasyonunun yaptığı gibi bir düzeltici içermemesidir. Ayrıca bu nedenle RNA virüslerinin DNA çeşidinden daha yüksek mutasyon oranlarına sahip olmasıdır.

Virüslere Salgın Potansiyeli Veren ÖzelliklerEpidemiyolog olan Steve Luby’a göre, bu, insanların enfeksiyona ve bulaşmasına karşı değişebilecekleri ve daha uyumlu hale gelebilecekleri anlamına gelmekte olduğunu bildirmiştir. Tehlikeli patojenleri arayan araştırmacılar, hayvanlardan insanlara geçen virüslerin kayıtlarıyla virüslere de yakından dikkat etmektedirler. Çiçek hastalığı, kızamık, Ebola ve HIV, hepsi ilk olarak hayvanlarda ortaya çıkmıştır, çünkü Luby’e, en yıkıcı enfeksiyonların yüzde 80’inin yaptığını tahmin etmektedir. Solunum yolu enfeksiyonlarına neden olan RNA virüsü, daha önce görülmeyen bir virüse dönüşebilmekte ve hızla yayılabilmektedir.

Bir virüs hayvanlardan insanlara zoonotik bir sıçrama yaptığında, salgına neden olacaksa, bir kişiden diğerine geçmesi gerekmektedir.  Bu bakımdan SARS-CoV-2, orijinal ve ölümcül SARS koronavirüsü, MERS koronavirüs ve bazı kuş gribi suşlarından daha iyi performans gösteriyor gibi görünmektedir. Bulaşıcı hastalık araştırmacısı Raina Ploughright’a göre, bu daha az bulaşıcı virüsler her zaman ileriki dönemlerde bazı yeni mutasyonlara uğrayabileceklerinden, R0’ın bir kişinin neden olduğu beklenen enfeksiyon popülasyonu sayısına hızla yayılma potansiyelini artırdığını bildirmektedir.

Bir virüsün, pandemik potansiyeli değerlendirilirken göz önünde bulundurulması gereken başka bir konu nasıl bulaştığıdır. En endişe verici durum, mevsimsel grip ve ayrıca SARS-CoV-2’de olduğu gibi, bir virüsün solunum damlacıkları yoluyla yayılabilmesi ve yakın etkileşimlerle insandan insana sıçramasına izin vermesidir. Virolog olan Ralph Baric’e göre, solunum yolu enfeksiyonlarına neden olan bir RNA virüsü, daha önce görülmeyen bir şeye dönüşebilmekte ve hızla yayılabilmektedir. Solunum salgıları yoluyla yayılan bir RNA paramiksovirüsü olan kızamık, belki de insanlarda bilinen en bulaşıcı hastalıktır.

Dünya SARS-CoV-2 ile boğuşmaya devam ederken, virologlardan virüsleri gelecekte bir pandemiye neden olabilecek en büyük potansiyele göre sıralamaları istenmiştir ve genel olarak üç cevap ortaya çıkmıştır. Bunlar kabakulak ve solunum sinsityal virüsünü (RSV) içeren geniş bir virüs ailesi olan grip, koronavirüsler ve paramiksovirüsler ile araştırmacıların aralarında en büyük pandemik tehdidi oluşturduğunu söylediği Nipah virüsüdür. Luby’e göre, bulaşıcı hastalık epidemiyologlarını geceleri uyanık tutmaya yönelik pek çok endişeye neden olduğudur.

Grip

SARS-CoV-2 salgınından önce çoğu virolog, gribi ölümcül bir pandemiyi tetikleme olasılığı en yüksek ajan olarak değerlendirmiştir. 1918 yılında olan grip salgını iki yıl içinde tahminen 50 ila 100 milyon ölüme neden olmuş ve o zamandan beri 1957-1958 de, 1968’de ve en son 2009’da üç grip salgını olmuştur. İnfluenza bir RNA virüsüdür ve bu nedenle her yıl yeni bir mevsimsel grip aşısı gerektiren mutasyona uğrama eğilimlidir. Virologlar, influenza suşlarını iki yüzey proteinine göre sınıflandırmaktadırlar. Bunlar hedef hücreler üzerindeki bir reseptöre bağlanan hemaglutinin (H) proteini ve virüs partiküllerinin konakçı hücrelerden kaçmak için kullandıkları nöraminidaz (N) proteinidir.  hemaglutinin 18 alt tipi ve nöraminidaz 11 alt tipi vardır. Muhtemelen tüm permütasyonların, kuşları etkileyen influenza virüslerini etkileyen influenza virüsleri meydana gelmesi muhtemeldir. Ancak insanları enfekte edenlerde sadece bir avuç dolusu ortaya çıkmıştır.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Melbourne’daki Grip konusunda Referans ve Araştırma İşbirliği Merkezi direktörü Virolog Kanta Subbarao’ya göre, son yüz yıl içinde, on sekiz H alt türünden yalnızca üçünün ve on bir N alt türünün ikisinin neden olduğu pandemiler ve mevsimsel salgınlar yaşandığıdır.  Zaman zaman ördeklerdeki ve kıyı kuşlarındaki influenza virüsleri, evcil kümes hayvanlarına ve bazen de domuzlara bulaşmak için yayılmaktadırlar. H proteini kritiktir ve  kuş gribi virüsünün H proteini insan hücrelerini enfekte etme yeteneği kazandığında endişe artmaktadır. Bu, virüsün insanlara geçmesine izin vererek insanları çok düşük bağışıklığa sahip oldukları veya hiç bağışıklıkları olmayan kuş proteinleri içeren yeni bir suşa sokmaktadır.

Luby, şimdiye kadar, H7N9 ve H5N1 virüsleri, kuşlardaki hücresel reseptörlere hâlâ esas olarak bağlandığını, ancak bazen insanlara bulaştığını ve ciddi hastalıklara neden olduğunu bildirmiştir. Kaygı, öldürücü özelliklere sahip bazı virüslerin, kişiden kişiye daha kolay yayılmalarına izin verecek şekilde değişebilmesidir. Gerçekten de, influenzanın şekil değiştirmenin radikal bir yolu vardır. RNA genomu sekiz bölüme ayrılmıştır. İki farklı virüs alt tipi, ister kuş ister memeli suşları tek bir hücrede olduğunda, viral segmentler tamamen yeni suşlar oluşturmak için karıştırılabilmektedir. Ayrıca domuzların ideal viral eritme potları olduğundan şüphelenilmektedir. Subbarao, domuzlar insanlara benzer reseptörler taşıdıklarından kuş ve memeli virüsleri tarafından enfekte olabildiklerini bildirmektedir.

1957 ve 1968 grip salgınlarına, kuş gribi virüslerinden bazı gen bölümleri ve dolaşımdaki insan gribi virüslerinden kaynaklanan diğer bölümler ile yeniden sınıflandırılan virüsler neden olmuştur. Uzun zamandır bu karışımın bir ara konakçıda, muhtemelen domuzlarda olduğu ileri sürülmektedir. DSÖ, yeni ortaya çıkan grip türlerini izlemek için bir dizi ulusal laboratuvarlara sahiptir ve günümüzde Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü ile yakın işbirliği yapmaktadır. Subbarao, hayvanlarda yeni grip virüslerini yakalamak istemektedir. Bilim adamları, son H1N1’in domuz gribi varyantından bahsetmektedirler, çünkü G4 adı dolaşımdaki insan epitel hücrelerine ve formuna bulaşabilir. Bu virüs, 2009 grip pandemisine neden olan H1N1 alt tipinden genler taşımaktadır. Bununla birlikte, pandemik patojenler nadirdir ve doğaları gereği tahmin edilmesi zordur.

Koronavirüs

Hem SARS hem de MERS koronavirüsleri SARS-CoV-2’den daha ölümcüldür. Neyse ki, SARS ve MERS’in insandan insana geçişi nispeten düşüktür. Ancak yarasa türlerinde muazzam bir koronavirüs çeşitliliği vardır. Çoğunlukla bağırsakları enfekte etmektedirler, ancak akciğer dokusunda da çoğalabilmektedirler. 2002-03’teki SARS salgınından sonra, bilim adamları Çin mağaralarındaki yarasalarda koronavirüs aramışlardır ve yaygın böcekçil türlerde bunlardan bir hazine bulmuşlardır. Dahası, güney Çin’deki insanların kanında tespit edilen antikorlar, bazı insan popülasyonlarının rutin olarak yarasa koronavirüslerine maruz kaldığını göstermektedir. Bu, virüslere insanlara uyum sağlamak için bolca fırsat vermektedir. Koronavirüslerin yeni mutasyonlara uğrama eğiliminin habercileri, genellikle çiftliklerde meydana gelen ölümcül salgınlardır. Son on yılda domuzlarda üç yıkıcı domuz koronavirüs suşu ortaya çıkmıştır.

Baric, bu virüslerin hareket halinde olduklarını bildirmektedir. Koronavirüsün hayvan rezervuarlarından insanlarda dahil olmak üzere diğer memeli türlerine yayılmasını teşvik etmek için geçiş yapıldığından endişelenilmektedir. Bu, çoğunlukla, belirli ülkelerde yabani hayvanların tüketimi ve çiftçiliği gibi insan davranışlarıyla bağlantılıdır. Çin’in tüm canlı hayvan pazarlarının kapatılması gerektiğine inanılmaktadır. Çünkü çok sayıda hayvanın kafes içinde birlikte olduğu pazarlar, daha fazla hayvan bulaşması ve daha fazla insanın enfekte olması anlamına gelir.

İlk SARS salgını ile birlikte mevcut koronavirüs pandemisi, yaşanılan ilk salgın değildir. MERS koronavirüsü, onlarca yıldır develerde görülmektedir ve zaman zaman insanlara bulaşmaktadır. Şimdilerde çoğu Arap Yarımadası’nda olmak üzere 2.400 vakaya neden olmuştur. Bazı virologlar, artık insanlarda endemik olan ve soğuk algınlığı semptomlarına neden olan koronavirüslerin, hayvanlardan insanlara ilk sıçramayı yaptıklarında ölümcül salgınlara yol açabileceğini bildirmektedirler.

Baric, örneğin OC43 koronavirüsünün yarasalardan sığır yoluyla gelmiş gibi göründüğünü ve 1890’larda bir pandemiye neden olduğuna dair kanıtlar olduğunu söylemektedir. Günümüzde, devam eden COVID-19 salgınıyla, bazı araştırmacılar koronavirüsleri en büyük tehdit olarak görmektedir. Luby, koronavirüsü gribin önüne koymaktadır, çünkü bunu SARS-CoV-2 ile değil, SARS ve MERS ile görülmesidir. Ve görünen o ki, Çin’deki canlı pazarlarda olan yarasaların koronavirüsleri diğer memelilere yaymasına neden olduğunu  ve acil en yüksek riskin koronavirüsler olduğunu bildirmektedir.

Nipah Virüsü

1994 yılında Avustralya‘nın Brisbane banliyösünde Hendra adında atlarda gizemli bir hastalık patlak vermiştir. Yirmi bir at, kısa süre sonra Hendra virüsü olarak adlandırılan bir patojenden ağır şekilde hastalanmıştır. Daha sonra, hasta atlarla ilgilenen bir veteriner, kökeni Pteropus  diğer adıyla uçan tilki cinsindeki meyve yarasalarına kadar izlenen virüsten ölmüştür. Dört yıl sonra, Nipah virüsü adlı ilgili bir virüs, Malezya‘daki domuz çiftçileri arasındaki salgının nedeni olarak tanımlanmıştır. Enfekte iki milyon domuz katledilerek salgın durdurulmuştur. 2001 yılında araştırmacılar, Bangladeş’te her yıl insanlarda Nipah virüsü salgınlarının, özellikle yarasa idrarı ile kirlenmiş hurma ağaçlarının özünü içen insanlardan meydana geldiğini fark etmişlerdir. Ancak insandan insana bulaşma görülmemiştir. Ancak 2018’de güney Hindistan’daki bir salgın, Nipah virüsünün insandan insana bulaşmasının yakın temas yoluyla mümkün olduğunu öne sürmüştür. 27 yaşında bir köylü yarasa tükürüğü veya idrarı bulaşmış meyvelerden virüsü kapmış olabilen, Kerala eyaletindeki bir hastaneye kaldırılmıştır. Hasta, ziyaret eden arkadaşları, akrabaları ve sağlık personeli dahil olmak üzere dokuz kişiye daha bu hastalığı bulaştırmıştır. Daha fazla hasta ve sağlık çalışanının enfekte olduğu başka bir hastaneye sevk edilmiştir. Enfekte 23 kişiden 21’i şiddetli solunum yolu hastalığı veya beyin iltihabından ölmüştür. Yarasaları ve Nipah virüsü salgınlarını inceleyen Ploughright, kalkmamasının bir nedeni, insanları bu kadar çabuk hastalandırarak hastaneye kaldırılmaya ve izole olmaya eğilimli olmalarından kaynaklı olduğunu bildirmiştir. Ancak Nipah virüsünün yüzde 50 ile yüzde 100 arasındaki ölüm oranı, bu salgının böyle bir endişe haline getiren nedenidir.

Virüslere Salgın Potansiyeli Veren ÖzelliklerPlowright, Nipah ve Hendra’nın günümüzde henipavirüs olarak adlandırılan bir paramiksovirüs grubuna ait olduğu bildirilmiştir. Ayrıca Asya, Okyanusya ve Afrika’da uçan tilkilerde barındırılan daha birçok suş olduğu bildirilmektedir. Henipavirüsler henüz insanlarda yaygın salgınlara neden olmamasına rağmen, kızamık ve kabakulak gibi diğer paramiksovirüslerde görülmüştür. Moleküler biyolog olan Rebecca Dutch, bu virüslerden bazıları gerçekten iyi yayılmakta olduğunu bildirmiştir. Nipah bir kişiden diğerine etkili bir şekilde geçerse, belki de mutasyona uğrayarak birini gerçekten hasta etmeden önce iletirse, bu yıkıcı olmaktadır ve bu daha çok kara veba gibidir.

Diğer Potansiyel Tehditler

Listenin başında yer almayan ancak yine de dikkat çeken virüsler, insanlara ek olarak hemorajik ateşe neden olan ve maymunları ve yarasaları enfekte edebilen Ebola ve Marburg virüsü gibi filovirüslerdir. Luby, Ebola’nın kan veya vücut sıvılarının iletilmesini gerektirmesi, bulaşmanın daha zor olduğu ve küresel bir tehdit olma olasılığının daha düşük olduğu anlamına gelmekte olduğunu bildirmiştir. Ve Nipah virüs enfeksiyonlarında olduğu gibi, insanlar hızla hastalanmaktadır ve bu nedenle erken izole edilmelidir. Uzmanlar, bir filovirüsün pandemiye neden olması için solunum yoluyla bulaşması veya ishalde kolayca yayıldığı ve bunun ne kadar kolay olabileceği henüz net olmadığını bildirmişlerdir.

Bilim adamlarının takip ettiği diğer virüsler arasında, öncelikle kemirgenleri enfekte eden Bunyavirüs ve Arenavirüs ailelerinde olarlar vardır. Ayrıca  sivrisinek yoluyla bulaşan dang, Zika virüsü ve Batı Nil virüsü de yer almaktadır. Vektör kaynaklı patojenler iki milyar insanı enfekte etme potansiyeline sahiptir, ancak kuzey enlemlerinde bulaşma riski düşüktür. Sivrisineklerin coğrafi aralığı iklim değişikliğiyle birlikte daha yüksek enlemlere yayıldıkça, taşıdıkları patojenlerin çeşitliliği de artmaktadır.

X hastalığı da vardır. Virüslere Salgın Potansiyeli Veren ÖzelliklerDünya Sağlık Örgütü bu terimi, ciddi bir salgının günümüzde insan hastalığına neden olduğu bilinmeyen bir patojenden kaynaklanabileceğini kabul etmek için X hastalığı kullanmıştır. Ancak tanımlanmamış bir patojeni incelemek zor bir iştir. Dutch, SARS 2002’de ortaya çıkana kadar, koronavirüs üzerinde çalışan kimselerin araştırmalarını finanse etmesini sağlamakta sorun yaşanmış olduğunu bildirmektedir. Uzmanlar, insanların doğal yaşam alanlarını bozarak ve farklı vahşi hayvanları vahşi yaşam pazarlarında bir araya getirerek daha viral yayılma olayları için koşullar yarattığı konusunda uyarmaktadırlar.

Yakın zamanda yarasa kaynaklı virüs çeşitliliği, yayılma ve ortaya çıkma üzerine bir incelemeye ortak yazar olan Ploughright, yeni virüslerin ortaya çıkması için insanların mükemmel bir ortam yarattıklarını nbelritmiştir. Buna rağmen, bilim camiasının gelecekteki salgınları doğru bir şekilde tahmin edemediğini de eklemektedir. Plowright’a göre, bir grip salgınının [2009] Meksika‘daki domuzlardan geleceğini kimse tahmin etmemiştir. Bir sonraki patojen salgınının ne olacağı konusunda açık fikirli olunması gerektiğini söylemiştir. Ancak araştırmacılar, COVID-19 ile ilgili deneyimlerin pandemiye hazırlıklı olma eğilimini değiştireceğinden umutludur. Luby’nin dediği gibi, bu tehditlere daha fazla dikkat çekilmelidir.

Başka Bir Salgını Ateşlemekle Tehdit Eden Virüsler Tablosu

Hayvan rezervuarları: Böcek öldürücü yarasalarda ve meyve yiyen yarasalarda büyük çeşitlilik vardır. Güneydoğu Asya’daki at nalı yarasaları (cins Rhinolophus) SARS benzeri koronavirüsleri barındırır.

Yayılma geçmişi: Dört soğuk algınlığı koronavirüsünün kökenleri yarasalarda olabilir, muhtemelen son birkaç yüzyılda. SARS, 2003-04 döneminde bir salgına neden olmuştur. MERS, muhtemelen develerden atlayarak insanları enfekte etmeye devam etmektedir.

Vaka ölüm oranı: Büyük ölçüde değişmektedir ve COVID-19 muhtemelen yüzde 1 civarındadır. SARS’ın yüzde 15’e yakın olduğu düşünülmektedir. MERS, hastaların yaklaşık yüzde 35’inde ölümcül olduğu kanıtlanmıştır.

Bulaşma: Temas ve havadan gelen (damlacıklar ve aerosoller)

Etkilenen hayvanlar: Köpekler, domuzlar, kediler, sığırlar, develer ve diğerleri

Özellikler: Grip

Hayvan rezervuarları: Su kuşları, kümes hayvanları ve evcil domuzlar. Köpeklerde ve atlarda bazı salgınlar,

Yayılma geçmişi: İnsanlık tarihi boyunca çok sayıda salgının nedeni muhtemelen grip olmuştur

Doğrulanmış grip salgınları arasında yıkıcı 1918 salgını ile 1957-58, 1969 ve 2009’daki salgınlar yer almaktadır.

Vaka ölüm oranı: 1918 salgını durumunda, vaka ölüm oranı küresel olarak yüzde 2,5 civarındadır.

Bulaşma: Temas ve havadan gelen (damlacıklar ve aerosoller)

Etkilenen hayvanlar: Domuzlar, atlar, yaban gelinciği, köpekler ve kümes hayvanları

Özellikler: Paramiksovirüsler (henipavirüsler)

Hayvan rezervuarları: Bazı aile üyeleri meyve yarasalarında bol miktarda bulunur.

Yayılma geçmişi: Hendra virüsü ilk olarak 1994’te atları ve insanları enfekte etmiştir. Nipah virüsü ilk olarak 1998’de domuzlarda ve insanlarda görülmüştür.

Vaka ölüm oranı: Bilinen en ölümcül patojenlerden bazıları, hendra virüsü insanları nadiren enfekte eder, ancak bulaştığında ölüm oranı yüzde 50 civarındadır. Nipah için vaka ölüm oranı daha da yüksek, bazı salgınlarda yüzde 50 ile yüzde 100 arasında değişmektedir.

Bulaşma: Çoğunlukla evcil hayvanların ve insanların yiyeceklerini kirleten yarasalardan gelen idrar ve tükürükten ve Nipah için insanlar arasında yakın temastan

Etkilenen hayvanlar: Hendra virüsü atları ve köpekleri etkiler. Nipah virüsü domuzları (ve hamster ve yaban gelinciği gibi laboratuar hayvanlarını) enfekte eder.

Kaynakça:
centerforhealthsecurity.org/our-work/pubs_archive/pubs-pdfs/2018/180510-pandemic-pathogens-report.pdf
sciencedaily.com/releases/2018/05/180529092132.htm

Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu

Bunları da beğenebilirsin

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Bu web sitesi deneyiminizi geliştirmek için çerezleri kullanır. Bununla iyi olduğunuzu varsayacağız, ancak isterseniz vazgeçebilirsiniz. Kabul etmek Mesajları Oku