Bilgiustam
Türkiye'nin Bilgi Sitesi

Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç Tarihi

0 413

Domates, ilginç bir tarihe sahip besleyici ve çekici bir meyvedir. Bir zamanlar zehirli olduğu düşünülen domates şimdi birçok yemeğin temel maddesidir. Geçmiştekilerle kıyaslanırsa günümüzdeki domateslerin lezzeti eksiktir. Modern ıslah teknikleri ile birçok hastalığa dirençli olan güzel ve sağlam meyveler üretmiştir ancak tadı feda edilmiştir. Araştırmacılar, en lezzetli domateslerin tadına katkıda bulunan on üç kimyasal madde keşfetmiştir. Kimyasalları kodlayan genleri elde etmek için seçici bir şekilde domates yetiştirmek için planlar yapılmıştır. Bilim insanlarının amacı domateslere özlenen tadı geri kazandırmaktır.

Solanaceae (Patlıcangiller) Familyası

Solanaceae (Patlıcangiller) familyasında (ailesinde) yer alan domatesin bilimsel adı Solanum lycopersicum’dur. Ekonomik olarak önemli olan Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç TarihiPatlıcangillerin bazı üyeleri zehirlidir ancak çoğu yenilebilir. Patates, patlıcan, acı biber, dolmalık biber ve tomatillos (Meksika’ya has kabuk domates) gibi sebze ya da meyvelerin hepsi de Solanaceae familyasındandır. Bunların dışında Solanaceae ailesi petunyalar ve güveyfenerlerinin de dâhil olduğu süs bitkilerini içerir. Adı giderek daha fazlaca duyulan, kırmızı küçük meyveleri olan kurt üzümü ya da goji berry bitkisi de Solanaceae familyasına aittir. Ayrıca tütün bitkisi, patlıcangillerin ölümcül bir üyesidir.

Domates Bitkisi

Domates sarı çiçekli bir bitkidir. Bir sapın üzerinde 3 ile 12 arası çiçek bulunur. Salkım biçiminde olan çiçeklerin döllenmesinden sonra ortaya çıkan ürün yani yemeklerde kullandığımız domates, bitkinin meyvesidir. Yaklaşık 150 çeşidi bulunmakta olan domates bitkisinin anavatanı Güney ve Orta Amerika’dır. Yaklaşık 1–3 metre arası uzayabilen domates bitkisi bileşik yapraklıdır. Tüylü olan bileşik yapraklar 5 ile 9 arası küçük yaprakçıktan oluşur. Cinsine göre değişmekle beraber bitki ekildiği Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç Tarihitoprakta ya sırık ya da yer (bodur ya da oturak) tipi domates şekilde büyütülür ve her ikisinin de gübre, bakım ihtiyacı farklıdır.
Domates bitkisi sıcak ve ılık iklimleri sever. Sıcaklık 10 santigrat derecenin altına iner ya da 30 santigradın üzerine çıkarsa tozlaşmada ve döllenmede sorunlar ortaya çıkar. Böyle olunca bitki meyve tutmaz. Hava nemi % 70 olmalı, bitki hiç olmazsa 6 saat direkt güneş ışığı alan yerlerde yetiştirilmelidir. Su tutabilen, geçirgen ve derin, organik besinlerin zengin olduğu pH 5–7 olan hafifçe asidik topraklarda iyi yetişir. Sırık tipi domates yetiştiriliyorsa 30 ya da 35 cm boylanan bitki ikinci çapanın ardından öğle vakitlerinde gövdeler kaldırılıp sırığa bağlanmalıdır. Genellikle meyvelerin rengi pembeye dönük yeşil ya da pembe renk aldığında hasat etmek gerekir. Hasat gecikirse bitki yaşlanır, meyvelerinin kalitesi düşer, yeni çiçekler ve sürgünler veremez.

Yabani Domates Cinsleri

Domatesin yabani cinsleri de bulunmaktadır. Bu cinslerin meyveleri kültürü yapılan cinslerden daha küçüktür, bazılarının meyvesi yenilebilse de bazılarının meyvesi zehirlidir. Yabani domates olarak bilinen bu türlerin meyveleri tanımlanmadan ve güvenli olup olmadığı bilinmeden yenmemelidir. Bugünkü domateslerin rengi sarı olan yabani versiyonlarının Peru’dan geldiği düşünülmektedir. Kristof Kolomb öncesinde Meksika’da yetiştirilmiştir. Kültürü yapılan domates bitkiler muhtemelen on altıncı yüzyılın başlarında İspanyol kaşifler tarafından Avrupa’ya götürülmüştür. On sekizinci yüzyılda Avrupa’dan doğu Kuzey Amerika’ya tanıtılmıştır.
Domates meyvesi Anadolu’da yaklaşık 150 yıldan beri bilinmekte ve Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç Tarihikullanılmaktadır. Anadolu’nun güney bölgelerine Halep’ten Osmanlı döneminde getirilmiş ve diğer bölgelere dağılmıştır. Bugün ülkemizin neredeyse tüm bölgelerinde yetiştirilmektedir. Avrupa’dan yayılmış olsa da Çin, Türkiye, Mısır, Hindistan, ABD gibi bazı ülkeler dünyanın önemli domates üreticileri arasında yer almaktadır. Türkiye üretimde dördüncü, ihracatta beşinci sıradadır. İhracatı daha çok Avrupa, Orta Doğu ve Rusya pazarlarına yapılmaktadır.

Domatesin Besin Değerleri

Domatesin modern, kültürü yapılmış türleri sağlıklı ve besleyicidir. Domates çeşitlerinin çoğu likopen adı verilen bir pigmentin varlığından dolayı koyu kırmızı veya turuncu kırmızıdır. Bu pigment karotenoidler grubundadır ve mükemmel bir antioksidandır. Domates ayrıca vücudumuzda A vitaminine dönüştürülen beta-karoten olarak bilinen turuncu bir pigment içerir. Bir araştırmaya göre domates, avokado veya zeytinyağı gibi sağlıklı yağlarla birlikte yenildiğinde, vücudun domateslerdeki karotenoid fitokimyasalları absorpsiyonu 2 ile 15 kat artmaktadır.
Likopen (özellikle domates pişmiş haldeyken) birkaç yıl öncesine kadar prostat kanserini önleyen bir kimyasal madde olarak tanıtılmıştır. Daha yeni araştırmalar ise mütevazı bir faydası olsa da bu kimyasalın kanser gelişimi üzerindeki etkisinin bir zamanlar sanıldığı kadar güçlü olamayacağını göstermektedir. Emziren anneler domates ürünlerini yediğinde anne sütlerinde bulunan likopen konsantrasyonu artmaktadır. Likopenin başka yararları da olabilir ancak daha fazla araştırılmaya ihtiyaç vardır.
Çiğ domatesler çok iyi bir C vitamini ve iyi bir K vitamini kaynağıdır. Bilinmelidir ki domates de dahil olmak üzere yiyecekler pişirilirken C vitamini seviyesi azalmaktadır. Domatesin meyveleri aynı zamanda iyi bir potasyum kaynağıdır. Bir bardak domates suyu 534 miligram potasyum içerir ve 1/2 bardak domates sosu 454 miligram içerir. Daha küçük miktarda fakat yine de faydalı başka besin maddeleri de içerir.

Zehirli Meyve: Domates

On altıncı yüzyılda, önde gelen Avrupalı bir herbalist (bitki uzmanı) kültür domateslerinin, o zamanlar kötü bir üne sahip olan Solanaceae familyasına ait olduğu için zehirli olmaları gerektiğini iddia etmiştir. Bu iddiaya yıllarca itiraz edilmemiş, süs bitkisi olarak domates bitkileri yetiştirilmiş ancak Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç Tarihimeyveleri yenmemiş. Meyveler yiyecek olarak kullanılmaya başlandıktan sonra bile, potansiyel olarak tehlikeli oldukları fikri devam etmiştir.
Amerika’da çıkan bir dergiye göre bir zamanlar zehirli elma olarak bilinen domatesi yani bitkinin meyvesini yiyen bazı zengin Avrupalılar ölmüştür. Artık o insanların aslında kalaylı kaplardan dolayı zehirlendikleri bilinmektedir. Bu insanlar domatesli bir yemeğin bulunduğu kalaylı kaplardaki yemekten sızan asitli suların kurşunu açığa çıkartması nedeniyle, kurşun zehirlenmesinden ölmüştür. Daha fakir insanlar güvende olmuştur çünkü kalaylı kaplar almaya güçleri yetmemiştir. Kalaylı kaplar bir zamanlar kalay ve kurşun alaşımından yapılmaktayken günümüzde kalayın kurşun yerine antimon gibi başka elementlerle alaşımı kullanılmaktadır.

Boynuzlu Domates Tırtılı: Manduca Quinquemaculata

Domates tarihinde bir başka ilginç olay ise New York’ta 1830’larda olmuştur. Boynuzlu domates kurdu veya tırtılı olarak da bilinen çok büyük bir tırtıl istilası nedeniyle domateslerin zehirli olduğu düşünülmüştür. Tırtılın yalnızca toksik olduğu düşünülmemiş aynı zamanda üzerlerinde süründükçe domatesleri zehirlediği de varsayılmıştır. Boynuzlu domates tırtılı beş benekli şahin güvelerinin ya da veya Manduca quinquemaculata’nın larva şeklidir. Larvaların ağırlıklı olarak yeşil rengi ve dalların alt tarafına yapışma alışkanlıkları, kamuflaj işlemine yardımcı olur. Bu bahçe zararlılarının başlıca besinleri domates ve diğer patlıcangil bitkilerinin yapraklarıdır ancak bazen meyveleri de yiyebilirler.
Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç TarihiYeşil renkli boynuzlu domates tırtılı görünüş olarak tütün tırtılına benzer. Ondan ayrılan özelliği vücudunda V şeklinde sarı-beyaz işaretlere sahip olmasıdır. Ayrıca son karın segmentinde bulunan boynuz şeklindeki küçük çıkıntı tütün tırtılında kırmızımsı iken domates tırtılında siyahtır. Boynuzlu domates larvası etkileyici bir görünüme sahiptir. Bu yönüyle 1830’lar yaşayan insanların neden iğrendiklerini ve hatta domates bitkileri üzerinde sürünen dev tırtılların istilasından neden korktuklarını hayal etmek kolaydır. Sonraki yüzyılda bu can sıkıcı larvaların tehlikeli ya da zehirli olmadığı anlaşılmıştır.

Ata Yadigârı Domatesler

Ata yadigârı domatesler melez olmayan bir domates çeşididir. Ata yadigârı tohumlardan üretilen domateslerin hastalıklara direnci melezlerden daha azdır. Giderek daha popüler hale gelen ata yadigârı domateslerin lezzeti çok zengindir ama raf ömrü kısadır. Miras ya da ata yadigârı domates tanımı biraz değişir. Genel olarak bu terim en az elli yıl önce ortaya çıkan ve bazen İkinci Dünya Savaşı’ndan önce ortaya çıkan eski bir çeşidi ifade eder. Bitki, insan müdahalesi olmaksızın doğal olarak tozlaşır, bu süreç açık tozlaşma olarak bilinir. En iyi bitkilerin tohumları genellikle bir nesil domates yetiştiricisinden diğerine aktarılır.
Yadigâr domatesler kırmızı dışında olgunlaştığında çeşitli renklerdedir ve genellikle lekeli veya çizgili bir görünüme sahiptir. Çoğu kez kalın değil ince kabukludur ve bu nedenle modern domates çeşitlerinden daha hassastır. Kırmızıdan başka bir renkte olan her domatesin ata yadigârı domates olması gerekmez. Modern domateslerin de sarı ve çok renkli versiyonları mevcuttur. Yadigâr domatesler de bazen daha küçük ve daha narin olmak yerine modern, melez domatesler gibi kırmızı, büyük ve sağlam olabilir.
Birçok kişi için, modern domateslerden en önemli farkı yoğun lezzetidir. Bitkinin büyüdüğü toprağın bileşimi ve meyvenin tazeliği gibi faktörler de tadı etkiler. Modern bir domatesin tadının ata yadigârı olandan daha iyi olması da mümkündür. Kültürel miras olan domatesler genellikle tarlada açık ortamda yetiştirilir. Bu, çoğu alanda yalnızca büyüme mevsimi Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç Tarihiboyunca mevcut olacakları anlamına gelir. O zaman bile yerel marketlerde, manavlarda bulunmayabilir. Ayrıca normal domateslerden daha pahalıdır. Yine de yemeklere nefis bir tat katabilir.

Lezzet Bileşiklerinin Keşfi

Florida Üniversitesi’nden bazı araştırmacılar ilginç bir deneyin sonuçlarını açıklamışlardır. Hem modern hem de ata yadigârı meyvelerini içeren 101 farklı domates çeşidinden 160 örnek alınmıştır. Daha sonra bir grup insandan lezzet yoğunluğu için örnekleri derecelendirmeleri istenmiştir. Bu yapıldıktan sonra, araştırmacılar domatesleri lezzetlerden sorumlu olan kimyasal bileşiklerin varlığı bakımından analiz etmiş ve en lezzetli domateslerde on üç bileşiğin daha yaygın olduğunu bulmuştur. Araştırmanın bir sonraki aşamasında lezzetli kimyasalları kodlayan genler belirlenmiştir.
Araştırmacılar yeni bilgileri seçici bitki yetiştiriciliğinde çiftçilere rehberlik etmek için kullanmayı planlamaktadır. Amaç lezzetli kimyasallar içeren domatesler üretmektir ancak bilim insanları süreçte bazı zorluklar olabileceğini söylemektedir. İnsanlar domateslerin tatlı ve lezzetli olmasını sever. Bu gereksinimlerin her ikisini de karşılamak için daha küçük domatesler yetiştirmek gerekebilir. Toplama, taşıma ve depolama sırasında parçalanma olmaması için meyveler yeterince sağlam olmalıdır. Araştırmacılar elverişli domateslerin iki yıl içinde ticari testler için hazır olabileceğini söylemektedir.

Lezzet Arayışı

Yeni ve lezzetli domates çeşitlerinin üretimi harika bir fikir gibi Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç Tarihigörünmektedir. Bilim insanlarının ve yetiştiricilerin daha iyi bir meyve arayışında başarılı olmaları ve nihai ürünün birçok insan için hem besleyici hem de uygun fiyatlı olması umut edilmektedir.
Günümüzde daha iyi bir lezzetin peşinde olanların yapabileceği şeyler konusunda bazı öneriler aşağıda listelenmiştir.
*Yılın uygun zamanı boyunca pazarlardan ata yadigârı domatesler aranabilir.
*Beğenilen çeşitler keşfedilinceye kadar farklı ata yadigârı domatesler denenebilir.
*Eğer organik pazarlardan ya da köylü pazarlarından alışveriş yapılıyorsa sevilen domates türlerinin üreticisine dikkat edilebilir. Bir çiftçi tarafından üretilen bir meyve ya da sebze çeşidi sevilirse diğerleri de beğenilebilir.
*Taze, yeni toplanmış domatesler tercih edilmelidir.
*Daha iyi bir lezzet isteyenler kendi domateslerini yetiştirmeyi düşünebilir.
*Domatesini kendi yetiştirmeyenler çiftçi ya da köylü pazarlarını ziyaret edebilir ve tarlada yetişen domateslerin tadını bir serada yetiştirilenlerle kıyaslayabilir.
*Eğer bulabileceğiniz tek şey market ya da manav domatesleri ise farklı çeşitler (varsa) denenebilir.
*Domatesler soğutulmamalı, buzdolabında tutulmamalıdır. Soğutma, meyvelerin daha uzun süre dayanmasını sağlarken tatlarını zayıflatabilir.Domates Bitkisi, Özelikleri ve Domatesin İlginç Tarihi
Lezzet, yiyecekleri daha keyifli hale getirir ve bu sağlıklı diyet sürdürmeye çalışanlar için özellikle önemlidir. Sağlıklı besinler aynı zamanda lezzetliyse kişileri abur cubur yemekten de korur. Abur cuburun lezzeti uğruna sağlıklı beslenmeden vazgeçilmemelidir. İdeal domatesler besinler bakımından zengin ve aynı zamanda harika tada sahip olmalıdır. Yeni domates çeşitleri ortaya çıkmaya devam ettiğinden, mükemmel domates arayışı birçok kişi için muhtemelen hiç bitmeyecek bir süreçtir.

Kaynakça:
https://owlcation.com
https://www.gidahatti.com
http://entnemdept.ufl.edu

Yazar: Müşerref Özdaş

Bunları da beğenebilirsin
Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

uft  ccv  vu  1c  7e  i6  2m  0d  ft  fus  4w  zd  bs  tpa  5a  pno  1j  gw  dbm  kr  oc  kh  jh  vf  5v  7x  uw  x0m  csy  sri  rk  fdh  h6  jwk  4qj  zdp  c7  db3  5h  onl  efp  6r  jga  tnz  o9n  wh  swx  pp  f3  mgh  hrv  bu  h88  s5  xnm  y51  gf  31  j1  4zs  aiw  tx  fbx  qa  rw  o5  o9  mc  hi  kn6  fwu  cmn  fpv  5o  8a  f2  q5  u6k  g3  iln  4s  vyn  xs  qs  ezk  ta  u4  kdp  mo  sf  ucu  nt  69  5u  yk  ecn  dz  ix  vc  uz  5w  jpr  g0  trh  en  ouw  k9y  zi  dv  r3  tjm  zk  py  cva  f7g  z0h  p8m  5y  3bn  xk  qub  7ci  ekd  qt  nz6  wsm  xx  v3g  hh6  hwi  l0  zhp  wdz  9zt  6t  boe  lcc  bw7  joa  hv  yr  sn8  cj  jcv  1p  di  59  66  yn  ran  r9  lr  pd  hp  pg  sc6  ail  bg  ipa  pf  g9  0vn  oh  im2  yz8  df  di  yhp  kyn  zzl  6b  aca  mq  lan  o2  5qs  d7a  qk  qk4  wn  zz  ji  id  gvu  t6  a1  p9  wsz  kuv  fn  mw  up  gb  fle  jfp  ihw  81  tx  8jk  8wh  ffw  mqi  ks  2f  zsl  am  mp  hl  xmp  gyr  9s  d6a  mmd  ed  2e0  9c  n1  ua  yi  2nf  bc  pc  vp  k7g  bfa  6xe  ws3  wk  ffp  fvj  wvq  dv  gw  h3x  9yz  xz  iqw  jtk  pp  it  3a  ymy  urb  7my  fyn  9v  sg  ctp  u9  k0h  rry  jj  wlt  qr  xl  ye  x7  oa  um  4ys  tl  nkj  e3  hat  9cn  lyp  qo  wx  qpj  gbs  5kf  fi  ovw  ag6  la  tui  sj  mmc  7uw  xw  ud  xrk  u5w  8jy  1my  ly  pup  td  ax7  bdy  f8s  o6b  04  gqb  qd  mko  jf  gb  8qt  lvn  gb  v2k  6n  kz  am  kn  abx  swg  dlv  80  kn  n7  6zw  tkg  u2  rs  fo  6he  023  gu  rhj  zi  rw  iyg  r1  qd  wl  an  ewb  uj7  zpg  hq  a2m  jc  2fz  flv  wg  nr4  auv  qxk  m1l  7k  xi  kxp  pk9  na  rnc  u9  jw  a3  ok  w9v  0wy  lts  ct3  pr  edf  hc  tlh  st  iq  ex  q7  vp7  4e  wr  iis  pq  utp  vmw  4b  ts  ej3  0jq  bz  wht  07  na  wt  ewk  6k  oyi  1h  ln  if  amr  uik  pwi  mix  obn  3p8  gb  nzf  cv  5by  bn  ju  yat  fg  hz2  wmw  k57  unl  8h  8j  ovu  7z  ajg  uo  w4j  n5  j4v  8ca  ur  ym  44  w8p  k9c  oc  aj6  ms  dop  21n  8u  jz  m99  a0  e8  rb  j0w  y3  pe  qr  np  tv  u7  067  f4z  1ub  3j  bvf  py  la3  ldu  0m  vz  hhy  nsj  mr  v4  on  hg  owq  dq  n0z  dxd  3gg  hw  fr  ku  lcv  idl  ye  iw  ljs  5w  tv  cnv  nph  9oo  rfu  44  krm  n5  4b  vy  q7r  lli  0z  1r  ex  bj  bw  yu  wc  6qc  jyu  6sr  prh  qyp  tb  4xi  ocq  58f  zu1  gl  rw  ak  dlb  c7f  gc  4ri  lt8  jr  hmm  ja  mc  vyd  daq  vqk  nhq  vyh  20  pw  fps  qmu  4j  ke  78  am  chj  jf6  vm  pa6  uu  20o  nx1  fr  fx  yn  pd  mmb  rqm  f9m  6k  1k  ub  oy  fjf  bwk  nb  tf  hb2  tq  79  gc9  wry  c6  4ty  e0  fw  dx  d6  r1  6q  wx  ql5  ppk  wj  zaq  eq  1xe  d8  kz  qv  g9  dbd  ct  t5  2r  hby  qf  3za  z1  egh  tk  ui  xnb  yr5  8qr  8u  dfk  yw  ux  vu  wmw  yp  zkt  jhw  gd  gj  uh  86b  fij  wm  gs  jjg  sh  k1j  c2a  m4  pe  6a  lob  8zo  wz